« [en Vinico en 1913] Mi substrekas — tio ĉi okazis en 1913, sed neniu en tiu regiono eĉ pensis pri ebleco de baldaŭa milito kaj neniu pensis pri ĝi, krom mi. »
« Подчеркиваю — это было в 1913 году, но в этом крае никто не помышлял о возможности близкой войны и никто не думал о ней, кроме меня[1]. »
« Mi estis firme konvinkita, ke la mondmilito estas neevitebla, ĉe tio, laŭ miaj kalkuloj, ĝi devus komenciĝi en 1915, pro kio ni decidis ne prokrasti nian kuracvojaĝon kaj ripozon, kaj reveni ĝis manovroj hejmen. Miaj kalkuloj sin bazis sur tio ke kvankam ĉiuj ŝtategoj estis haste armantaj sin, tamen Germanio devancis ĉiujn kaj devus esti sufiĉe preta ĝis 1915, dum Rusio iel tiel supozis sin prepari por tiu ĉi granda ekzameno de popola povo ĝis 1917, kaj Francio ankaŭ tute ne finis ankoraŭ siajn preparojn. Estis klare ke Germanio malebligos al ni evoluigi niajn fortojn ĝis necesa nivelo kaj hastos komenci la militon, kiu, laŭ ĝia opinio, devus daŭri ses ĝis ok monatojn kaj doni al ĝi hegemonion super la tuta mondo. »
« Я был твердо убежден, что всемирная война неизбежна, причем, по моим расчетам, она должна была начаться в 1915 году, поэтому мы и решили не откладывать нашей лечебной поездки и отдыха и вернуться к маневрам домой. Мои расчеты основывались на том, что хотя все великие державы спешно вооружались, но Германия опередила всех и должна была быть вполне готовой к 1915 году, тогда как Россия с грехом пополам предполагала изготовиться к этому великому экзамену народной мощи к 1917 году, да и Франция далеко не завершила еще своей подготовки. Было ясно, что Германия не позволит нам развить свои силы до надлежащего предела и поспешит начать войну, которая, по ее убеждению, должна была продлиться от шести до восьми месяцев и дать ей гегемонию над всем миром[2]. »
« [somere 1914] Mi kaj la edzino sukcese atingis Berlinon. Laŭvoje ne videblis speciala ekscitiĝo. La alian situacion ni trovis en Berlino. Veturante per aŭto de Anhalter Banhof al la centra stacidomo laŭ cirkla fervojo, ni estis haltigitaj je la strato Unter den Linden ĉe nia ambasadejo fare de kelkmila amasego da homoj, kiuj kriegis patriotismajn kantojn, insultis Rusion kaj postulis militon. »
« Мы с женой благополучно добрались до Берлина. По дороге нигде не было заметно особенного возбуждения. Не то нашли мы в Берлине. Переезжая на автомобиле из Anhalter Banhof к центральному вокзалу по круговой железной дороге, мы были остановлены на улице Unter den Linden у нашего посольства громадным скоплением народа, в несколько тысяч человек, которые ревели патриотические песни, ругали Россию и требовали войны[4]. »
« [la 16-an de julio 1914] En Varsovio, kiun ni estis traveturantaj je la sama tago, ĉio estis trankvila kaj la publiko evidente ne supozis ke ni estas sojle de la milito. Asistanto de komandestro de la Varsovia Milita Distrikto kavaleria generalo barono von Traubenberg, kiun ni renkontis ĉe la stacidomo, transdonis al mi ke nuntempe estas mobilizata nur la Kieva Milita Distrikto, sed ĉiuj estas certaj ke ni evitos la militon. »
« В Варшаве, которую мы проезжали в тот же день, все было спокойно, и публика, по-видимому, не подозревала, что мы находимся накануне войны. Помощник командующего войсками Варшавского военного округа генерал от кавалерии барон фон Траубенберг, которого мы встретили на вокзале, мне передал, что пока мобилизуется лишь Киевский военный округ, но все уверены, что мы войны избежим[5]. »
« Detruado de fortikaĵaj areoj, kiuj kostis tiom da mono, ĉe la okcidenta limo ne estis pripensita kaj forte influis la malsukcesojn de 1915. Kaj tio estis des pli malbone, ke estis ellaborita nova militplano, facile kaj tuj fordonanta al malamiko nian tutan Okcidentan regionon; efektive ni ne povis forlasi ĝin kaj devis plenumi la planon, tute neantaŭviditan kaj nepreparitan. »
« Уничтожение крепостных районов, стоивших столько денег, на западной границе не было продумано и так же сильно способствовало неудачам 1915 года. И это — тем более что был разработан новый план войны, с легким сердцем сразу отдававший противнику весь наш Западный край; в действительности же мы его не могли покинуть и должны были выполнить план, совершенно непредвиденный и неподготовлявшийся[6]. »
« Ekde komenco de la milito, por savi Francion, Nikolaj Nikolajeviĉ tute ĝuste decidis rompi antaŭe ellaboritan militplanon kaj rapide transiri al ofensivo, sen atendi la finon de koncentriĝo kaj disvolviĝo de la armeoj. Poste oni kulpigis lin pri tio, sed efektive tio estis la sola ĝusta decido. La germanoj, agante laŭ internaj operaciaj linioj, nature devis klopodi bati la malamikojn unu post alia, uzante sian evoluintan fervojan reton. Ni kun la aliancanoj, agante laŭ eksteraj linioj, devis ataki la malamikon samtempe de ĉiuj flankoj por ne doni al la germanoj eblecon ekstermi la malamikojn unu post alia kaj transloki la trupojn laŭplaĉe. »
« С начала войны, чтобы спасти Францию, Николай Николаевич совершенно правильно решил нарушить выработанный раньше план войны и быстро перейти в наступление, не ожидая окончания сосредоточения и развертывания армий. Потом это ставилось ему в вину, но в действительности это было единственно верное решение. Немцы, действуя по внутренним операционным линиям, естественно, должны были стараться бить врагов поочередно, пользуясь своей развитой сетью железных дорог. Мы же с союзниками, действуя по внешним линиям, должны были навалиться на врага сразу со всех сторон, чтобы не дать немцам возможности уничтожать противников поочередно и перекидывать свои войска по собственному произволу[7]. »
« Ŝajne racio devus sugesti ke la germanoj fatale nepre devas, pro forto de la cirkonstancoj, unue ataki la francojn, unue ĉar la francoj mobiliziĝos pli rapide ol ni kaj pli frue ol ni povos transiri al ofensivo, kaj due ĉar kaze de kompleta sukceso la germanoj povos pli rapide inklinigi al paco la francojn ol la rusojn kun ties grandega spaco en malfronto. Mirinda militplano kun retiriĝo al linio Bjalistoko, Bresto, estis definitive ellaborita, laŭ mia memoro, en sekreta kunsido en Moskvo, ŝajne aŭtune 1912, kaj en la sama tempo ĝi estis aprobita. »
« Казалось бы, здравый смысл должен был подсказать, что немцы фатально обязаны неизбежно, силою обстановки, атаковать раньше французов, во-первых, потому, что французы скорее нас мобилизуются и раньше нас могут перейти в наступление, а во-вторых, потому, что в случае полной удачи немцы могут быстрее склонить к миру французов, нежели русских с их необъятным пространством в тылу. Удивительный план войны с отводом назад, на линию Белосток, Брест, был окончательно разработан, насколько мне помнится, на секретном совещании в Москве, кажется, осенью 1912 года, и тогда же утвержден[8]. »
« Eĉ post deklaro de la milito, alvenintaj de internaj regionoj de Rusio kompletigaj trupoj estis tute ne komprenantaj kia milito falis sur iliajn kapojn — kvazaŭ sen iu ajn kaŭzo. Kiom da fojoj mi estis demandanta en tranĉeoj pro kio ni militas, kaj ĉiam mi estis neeviteble ricevanta respondon, ke iu erc-herc-perc kun edzino estis murditaj de iu kaj pro tio la aŭstroj volis molesti la serbojn. Sed kio estas la serboj — sciis preskaŭ neniu, kio estas la slavoj — estis ankaŭ malklare, kaj kial la germanoj decidis pro Serbio militi — estis tute nekonate. Okazis do, ke oni estis venigantaj homojn al la morto nesciate pro kio, do pro cara kaprico. »
« Даже после объявления войны прибывшие из внутренних областей России пополнения совершенно не понимали, какая это война свалилась им на голову — как будто бы ни с того ни с сего. Сколько раз спрашивал я в окопах, из-за чего мы воюем, и всегда неизбежно получал ответ, что какой-то там эрц-герц-перц с женой были кем-то убиты, а потому австрияки хотели обидеть сербов. Но кто же такие сербы — не знал почти никто, что такое славяне — было также темно, а почему немцы из-за Сербии вздумали воевать — было совершенно неизвестно. Выходило, что людей вели на убой неизвестно из-за чего, то есть по капризу царя[10]. »
« Se la caro en decida momento de la vivo de Rusio kunvenigus ambaŭ leĝodonajn ĉambrojn por decidi la aferon de la milito kaj deklarus, ke li donacas veran konstitucion kun respondeca ministerio kaj alvokas ĉiujn rusajn regatojn, sen distingo de etnoj, sociaj klasoj, religioj ktp, al komuna laboro por savo de la patrujo, troviĝanta en danĝero, kaj por liberigo de la slavoj de la germana jugo, do entuziasmo estus grandega kaj populareco de la caro forte kreskus. Ĉi tie necesus aldoni kaj bone klarigi ke la problemo de Serbio estas nura preteksto por la milito, ke la tuta afero konsistas je firma deziro de la germanoj konkeri la tutan mondon. Pollandon necesis de sur alteco de la trono proklami libera kun promeso aldoni al ĝi Poznanon kaj Okcidentan Galicion post la fino de la venka milito. Sed ne nur tio ĉi ne estis farita, sed eĉ al la alvoko de la ĉefkomandestro al la poloj la caro, je ilia granda malkompreno kaj bedaŭro, reagis neniel kaj ne konfirmis la promesojn de la grandprinco. »
« Если бы царь в решительный момент жизни России собрал обе законодательные палаты для решения вопроса о войне и объявил, что дарует настоящую конституцию с ответственным министерством и призывает всех русских подданных, без различия народностей, сословий, религии и т. д., к общей работе для спасения отечества, находящегося в опасности, и для освобождения славян от немецкого ига, то энтузиазм был бы велик и популярность царя сильно возросла бы. Тут же нужно было добавить и отчетливо объяснить, что вопрос о Сербии — только предлог к войне, что все дело в непреклонном желании немцев покорить весь мир. Польшу нужно было с высоты престола объявить свободной с обещанием присоединить к ней Познань и Западную Галицию по окончании победоносной войны. Но это не только не было сделано, но даже на воззвание Верховного Главнокомандующего к полякам царь, к их великому недоумению и огорчению, ничем не отозвался и не подтвердил обещания великого князя[11]. »
« Ĉu estis kulpo de nia plebano, ke li ne nur aŭdis nenion pri planoj de Germanio, sed eĉ tute ne sciis ke tiu lando ekzistas, sciante nur ke ekzistas la germanoj, kiu simion elpensis, kaj ke ofte la guberniestro mem estas el tiuj ĉi inteligentaj kaj ruzaj homoj. Soldato ne nur ne sciis kio estas Germanio kaj des pli Aŭstrio, sed li eĉ ne havis imagon pri sia panjo Rusio. Li konis sian distrikton kaj eble la gubernion, sciis ke ekzistas Peterburgo kaj Moskvo, kaj je tio finiĝis lia konatiĝo kun sia patrujo. De kie povus aperi patriotismo, konscia amo al la granda patrujo?! »
« Чем был виноват наш простолюдин, что он не только ничего не слыхал о замыслах Германии, но и совсем не знал, что такая страна существует, зная лишь, что существуют немцы, которые обезьяну выдумали, и что зачастую сам губернатор — из этих умных и хитрых людей. Солдат не только не знал, что такое Германия и тем более Австрия, но он понятия не имел о своей матушке России. Он знал свой уезд и, пожалуй, губернию, знал, что есть Петербург и Москва, и на этом заканчивалось его знакомство со своим отечеством. Откуда же было взяться тут патриотизму, сознательной любви к великой родине?! [12]. »
« [...] dum la tuta milito eĉ ne unufoje ni ricevis bone trejnitajn kompletigajn trupojn kaj ju pli poste des pli malbone estis tiuj ĉi kompletigaj trupoj instruitaj je sia afero, sed ankaŭ pli malbone preparitaj morale. Same kiel antaŭe neniu povus respondi al miaj demandoj pri la senco de tiu ĉi milito, pro kio ĝi aperis kaj kio estas niaj celoj. »
« [...] за всю войну мы ни разу не получали хорошо обученных пополнений, и чем дело шло дальше, тем эти пополнения прибывали не только все хуже и хуже обученными своему делу, но и плохо подготовленными в моральном отношении. По-прежнему никто не мог мне дать ответа при моих опросах, какой смысл этой войны, из-за чего она возникла и каковы наши цели[13]. »
« La batalo de Przemyśl, daŭrinta seninterrompe dum monato, estis la lasta, pri kiu mi povus diri ke ĝin partoprenis regula, instruita armeo, preparita dum paca periodo. Dum tri kaj iom da monatoj ekde komenco de la kampanjo plejparto de profesiaj oficiroj kaj soldatoj malaperis, kaj restis nur malmultaj kadroj, kiujn necesis haste kompletigi per aĉe instruitaj homoj, venintaj de rezervaj regimentoj kaj batalionoj. La oficiran korpuson oni devis kompletigi per ĵus enrangigitaj suboficiroj, ankaŭ nesufiĉe instruitaj. Ekde tiu tempo regula karaktero de la trupoj estis perdita kaj nia armeo estis ĉiam pli kaj pli simila al malbone instruita milico. »
« Это сражение под Перемышлем, беспрерывно длившееся в течение месяца, было последнее, о котором я мог сказать, что в нем участвовала регулярная, обученная армия, подготовленная в мирное время. За три с лишком месяца с начала кампании большинство кадровых офицеров и солдат выбыло из строя, и оставались лишь небольшие кадры, которые приходилось спешно пополнять отвратительно обученными людьми, прибывшими из запасных полков и батальонов. Офицерский же состав приходилось пополнять вновь произведенными прапорщиками, тоже недостаточно обученными. С этого времени регулярный характер войск был утрачен и наша армия стала все больше и больше походить на плохо обученное милиционное войско[14]. »
« [...] venintaj kiel kompletigo soldatoj en plej multaj kazoj sciis nur marŝi, sed ankaŭ tion ili faris malbone; plejmultaj el ili eĉ disan vicon ne konis, kaj ofte okazis ke ili eĉ ne sciis ŝarĝi fusilojn, dum pri scio pafi eĉ ne estis parolinde. »
« [...] прибывавшие на пополнение рядовые в большинстве случаев умели только маршировать, да и то неважно; большинство их и рассыпного строя не знали, и зачастую случалось, что даже не умели заряжать винтовки, а об умении стрелять и говорить было нечего[15]. »
« Mi devas diri ke ekde komenco de la milito mi neniel povis ekkoni planon de la kampanjo. [...] Facile povas esti, ke neniu nova militplano estis kreita kaj oni agis nur per hazardaj taskoj, kiuj estis diktataj de cirkonstancoj. »
« Должен оговориться, что с начала войны я никак не мог узнать плана кампании. [...] Легко может статься, что и никакого нового плана войны создано не было и действовали лишь случайными задачами, которые определялись обстановкой[16]. »
« Necesas agnoski ke la komandestroj, same kiel la trupoj mem malŝategis fortikigi la poziciojn kaj en plej bona kazo limiĝis je etaj tranĉeoj por pafistoj. [...] Niaj fortikigitaj pozicioj efektive estis nura fosaĵo, eĉ sen komunikaj irejoj al ariero. Kaze de pli forta artileria pafado, speciale pafado de peza artilerio, tiu iel tiel farita fosaĵo rapide pleniĝis je tero, kaj sidintaj en ĝi homoj kaze de uragana pafado estis komplete ekstermataj aŭ kapitulacis por eviti garantiitan morton. »
« Нужно признать, что ни начальники, ни сами войска терпеть не могли укрепляться и в лучшем случае ограничивались ровиками для стрелков. [...] Наши укрепленные позиции в действительности представляли собой один лишь ров, даже без ходов сообщения в тыл. При усиленном обстреле артиллерийским огнем, в особенности огнем тяжелой артиллерии, этот кое-как сделанный ров быстро заваливался, а сидевшие в нем люди при ураганном огне уничтожались целиком или сдавались в плен во избежание неминуемой смерти[17]. »
« Estis plia faktoro, malhelpinta al ni kompletigi la trupojn per venantaj soldatoj: krom tio ke ili estis tre malbone instruitaj, ili venadis nearmitaj, kaj ni por ili tute ne havis fusilojn. Dum ni faris ofensivon, la tuta armilaro restinta sur batalejoj — la nia kaj la malamika — estis kolektata de specialaj taĉmentoj kaj post riparado iris denove por uzado; nun, dum nia retreto, okazis inverse: la tuta armilaro de la mortigitoj kaj vunditoj trafis manojn de malamiko. Interne de la lando mankis fusiloj. Estis ordonite al la malgrave vunditaj iri al bandaĝejoj nepre kun armiloj, oni eĉ pagis pro tio premian monon, sed tio ĉi donis sufiĉe malgravajn rezultojn. Ĉe ĉiu regimento — ju pli longe des pli abunde — kreskis teamoj de senarmaj soldatoj, kiujn eĉ instrui ne eblis pro tiu ĉi manko. »
« Было еще одно обстоятельство, мешавшее нам пополнять ряды прибывавшими солдатами: помимо того, что они были очень плохо обучены, они прибывали невооруженными, а у нас для них не было винтовок. Пока мы наступали, все оружие, оставшееся на полях сражения, — наше и неприятельское — собиралось особыми командами и по исправлении шло опять в дело; теперь же, при нашем отходе, получилось обратное: все оружие от убитых и раненых попадало в руки врага. Внутри страны винтовок не было. Приказано было легкораненым идти на перевязочные пункты обязательно с оружием, выдавались за это даже наградные деньги, но эти меры дали весьма незначительные результаты. При каждом полку — чем дальше, тем больше — росли команды безоружных солдат, которых и обучать почти было нечем[18]. »
« [pri milicaj taĉmentoj] Mi jam havis eblecon diri antaŭe ke tiuj ĉi milicoj prezentis neniun batalforton. Ilia oficira korpuso, krom etaj esceptoj, estis maltaŭga, multaj oficiroj estis prenitaj el la eksuloj — maljunaj, malsanaj, forgesintaj la servon, kaj eĉ ili tre malmultis. Soldatoj servintaj delonge, firme sciis kaj estis konvinkitaj ke ilia devo estas gardi malfronton kaj servi tie, sed certe ne batali ĉe la fronto kontraŭ malamiko. Junaj, malspertaj oficiroj kaj preskaŭ neinstruitaj milicanoj neniukaze povus esti konsiderataj dum certa tempo kontentiga batala elemento. »
« Я уже раньше имел случай сказать, что эти дружины не представляли собой никакой боевой силы. Их корпус офицеров, за малым исключением, никуда не годился, много офицеров было взято из отставки — старые, больные, отставшие от службы, да и их было очень мало. Солдаты старших сроков службы твердо знали и были убеждены, что их обязанность — оберегать тыл и нести там службу, но отнюдь не сражаться на фронте с неприятелем. Молодые, неопытные офицеры и почти совсем необученные ратники ополчения ни в каком случае не могли считаться до поры до времени удовлетворительным боевым элементом[19]. »
« Ni devis konstrui senfinajn fasĉinojn, amason da pontoj, tranĉeojn ne enfosi en la teron, sed konstrui ilin el traboj, kovritaj de ekstere per tero, ĉar profundiĝi en la teron ne eblis pro proksimeco de grundakvoj. Materialo por plenumo de tiuj ĉi laboroj abundis, ĉar la tuta areo estis kovrita je arbaroj. Evidentiĝis ke kvankam kun grandaj malfacilaĵoj kaj iom alie, sed militi en Polezio per grandaj amasoj eblas: la 3-a armeo preskaŭ komplete sin trovis en marĉoj kaj kontraŭ ĝi estis multnombra malamiko. »
« Пришлось устраивать бесконечные гати, массу мостов, окопы же не врывать в землю, а строить их из бревен, прикрытых с наружной стороны землею, так как углубляться в землю было невозможно по причине близости грунтовых вод. Материала для выполнения этих работ было сколько угодно, так как вся местность сплошь покрыта лесами. Выяснилось, что хотя и с большими затруднениями и несколько иным порядком, но воевать в Полесье значительными массами можно: 3-я армия почти вся оказалась в болотах, и против нее был многочисленный противник[20]. »
«Ivanov imitante la militon de 1812, ordonis formi en ĉiu kavaleria kaj kozaka divizio de ĉiuj armeoj de la fronto po partizana taĉmento, ĉe tio rektan estradon super ili li lasis por si. [...] Ekde komence aperis en la malfronto grandaj problemoj kun tiuj ĉi partizanoj. Okazis senfinaj problemoj kun niaj rusaj loĝantoj, ĉe tio, agnoskante sole la ĉefkomandestron, la partizanoj faris amason da diboĉoj, raboj kaj havis tre etan emon invadi malamikajn areojn. [...] ja la cirkonstancoj estis tute aliaj, malamika fronto estis seninterrompa kaj agi kontraŭ komunikiloj kiel en 1812 tute ne eblis. Ŝajne ne estis malfacile kompreni ke ĉe la tranĉea milito de milionaj armeoj agi same kiel antaŭ cent jaroj havis neniun sencon. Finfine printempe la partizanoj estis malestablitaj, doninte neniun utilon, dum ili kostis grandegan monon, kaj oni devis iujn el ili, laŭ mia memoro, surbaze de juĝejaj verdiktoj mortpafi, aliajn ekzili al punlaboro pro rabado de civiluloj kaj perfortado de virinoj. »
« Иванов в подражание войне 1812 года распорядился сформировать от каждой кавалерийской и казачьей дивизии всех армий фронта по партизанскому отряду, причем непосредственное над ними начальство он оставил за собой. [...] С самого начала возникли в тылу фронта крупные недоразумения с этими партизанами. Выходили бесконечные недоразумения с нашими русскими жителями, причем, признавая только лично главнокомандующего, партизаны эти производили массу буйств, грабежей и имели очень малую склонность вторгаться в область неприятельского расположения. [...] ведь обстановка была совершенно другая, неприятельский фронт был сплошной и действовать на сообщения, как в 1812 году, не было никакой возможности. Казалось бы, нетрудно сообразить, что при позиционной войне миллионных армий действовать так, как сто лет назад, не имело никакого смысла. В конце концов весной партизаны были расформированы, не принеся никакой пользы, а стоили они громадных денег, и пришлось некоторых из них, поскольку мне помнится, по суду расстрелять, других сослать в каторжные работы за грабеж мирных жителей и за изнасилование женщин[21]. »
« Dum la vintro 1915/16, starante la tutan tempon sur la samaj pozicioj, ni ilin poiomete perfektigis kaj ili komencis akiri la formon, kiu ĉe la moderna tranĉea milito donas grandan rezistemon al la trupoj: ĉiu fortikigita strio havis tri ĝis kvar liniojn de tranĉeoj je plena homa alteco kaj kaj kun pluraj komunikaj irejoj. Ni estis konstruantaj ankaŭ mitralpafejojn kaj ŝirmejojn, sed ni ne uzis tiucele, kiel germanoj kaj aŭstroj, ferbetonon, sed estis konstruantaj ŝirmejojn, sin enfosante profunde en la teron kaj sin kovrante supre per kelkaj vicoj da traboj kun tia kalkulo ke tia plafono povu elteni 6-colan obuson. »
« В течение зимы 1915/16 года, стоя все время на одних и тех же позициях, мы их постепенно совершенствовали, и они стали приобретать тот вид, который при современной позиционной войне дает большую устойчивость войскам: каждая укрепленная полоса имела от трех до четырех линий окопов полного профиля и с многочисленными ходами сообщения. Строили также пулеметные гнезда и убежища, но не пользовались для этой цели, как германцы и австрийцы, железобетоном, а строили убежища, зарываясь глубоко в землю и прикрываясь сверху несколькими рядами бревен с расчетом, чтобы такой потолок мог выдержать 6-дюймовый снаряд[22]. »
« Necesas agnoski ke la aŭstroj kaj germanoj estis fortikigantaj siajn poziciojn pli bone ol ni, pli fundamente, kaj en iliaj tranĉeoj vivi estis oble pli komforte ol en la niaj. Krom sufiĉe vasta apliko de ferbetonaj konstruaĵoj, ĉe ili en multaj lokoj estis konektita elektro, aranĝitaj ĝardenetoj kaj kirasprotektitaj ejoj por oficiroj kaj soldatoj. »
« Нужно признать, что австрийцы и немцы укреплялись лучше нас, более основательно, и у них в окопах было гораздо удобнее жить, нежели в наших. Помимо довольно широкого применения железобетонных сооружений у них во многих местах было проведено электричество, устроены садики и блиндированные помещения для офицеров и для солдат[23]. »
« Rilate banejojn la Tutrusia Zemstva Unio donis al ni vere nemezureblan helpon. Neniujn taskojn tiu ĉi unio rifuzis kaj ĝiaj agantoj investis sian tutan animon por laŭeble plej rapide kaj serioze plenumi tiun aŭ alian taskon. Ankaŭ la Unio de Urboj donis grandan utilon, sed almenaŭ ĉe mi en la 8-a armeo la Zemstva Unio estis pli agema, kaj mi konsideras devo de la konscienco atesti ke danke al ĝia laboro neniam iuj ajn infektaj malsanoj atingis grandan skalon; post apero de infekta malsano ni rapide subpremis la infekton kaj la trupoj pro malsanoj suferis malmulte, speciale kompare al sanitara stato de la trupoj dum дф antaŭaj militoj. »
« В отношении бань Всероссийский земский союз оказал нам прямо-таки неизмеримую пользу. Ни от каких задач союз этот не отказывался, и его деятели вкладывали в полном смысле этого слова душу свою в то, чтобы возможно быстрее и основательнее выполнять то или другое задание. И Союз городов принес большую пользу, но, по крайней мере, у меня в 8-й армии Земский союз был более деятелен, и считаю долгом совести засвидетельствовать, что благодаря его работе никогда никакие инфекционные болезни не принимали обширных размеров; при появлении какой-либо заразной болезни мы быстро справлялись с инфекцией, и войска от болезней страдали мало, в особенности по сравнению с санитарным состоянием войск в прежних войнах[24]. »
« [printempe 1916] Nur aerarmeo kompare al tiu malamika estis ekstreme malforta. Dume krom aera skoltado kaj fotado de malamikaj fortikaĵoj, aviadiloj havis ankaŭ neanstataŭigenblan signifon ĉe korektado de pafado de peza artilerio. Multfoje oni promesis altigi nombron de aviadiloj, sed tio restis nura promeso. Mankis al ni ankaŭ la tankoj, do mi ege ekĝojis kiam estis sciigite ke ili estos senditaj de Francio; sed ankaŭ tiu ĉi promeso ĝis la fino de mia laboro ĉe la fronto ne estis plenumita. »
« Лишь воздушный флот по сравнению с неприятельским был чрезмерно слаб. Между тем помимо воздушной разведки и снятия фотографий неприятельских укреплений самолеты имели еще незаменимое значение при корректировании стрельбы тяжелой артиллерии. Много раз обещали увеличить число самолетов, но так это одним обещанием и осталось. Не было у нас также и танков, и поэтому я очень обрадовался, когда было сообщено, что таковые будут присланы из Франции; но и это обещание до конца моей работы на фронте выполнено не было[25]. »
« [printempe 1916] Je la frua printempo en ĉiu infanteria divizio estis 18 ĝis 20 mil homoj, sufiĉe instruitaj, kaj 15 ĝis 18 mil fusiloj tute en ordo kaj kun abunda municio. La eluzitaj kanonoj estis anstataŭigitaj per tiuj novaj, kaj ni povis plendi nur ke peza artilerio ĉe ni ankoraŭ grave malsufiĉis, kvankam ankaŭ ĝi iom kreskis. Rilate spiritan etoson de la trupoj de mia armeo kaj, kiel mi baldaŭ konvinkiĝis, de la aliaj armeoj de la Sudokcidenta Fronto, ni troviĝis, laŭ mia opinio, en brila stato kaj havis plenan rajton esperi rompi la malamikon kaj elpeli ĝin for de niaj limoj. »
« К ранней весне в каждой пехотной дивизии было от 18 до 20 тысяч человек, вполне обученных, и от 15 до 18 тысяч винтовок в полном порядке и с изобилием патронов. Износившиеся орудия были заменены новыми, и мы могли жаловаться только на то, что тяжелой артиллерии у нас было еще далеко не достаточно, хотя и ее несколько прибавилось. По состоянию духа войск вверенной мне армии и, как я скоро убедился, других армий Юго-Западного фронта мы находились, по моему убеждению, в блестящем состоянии и имели полное право рассчитывать сломить врага и вышвырнуть его вон из наших пределов[26]. »
« Kaj jen la germanoj sub la nomo de falango kaj diversaj aliaj nomoj aplikis tian agmanieron, ĉe kiu frunta atako devus havi sukceson, ĉar la alojn neniu el la kontraŭuloj havis pro seninterrompa fronto. Amasiĝis grandega artileria grupo el diversaj kalibroj, inkluzive ĝis 12-colajn, kaj fortaj infanteriaj rezervoj, kiuj koncentriĝis je batalejo, elektita por trarompo de la malamiko. Preparado de tia atako devus komenciĝi per fortega artileria pafado, kiu devus forbalai dratajn obstaklojn kaj detrui malamikajn fortikaĵojn kun ties defendantoj. Kaj poste atako de infanterio, subtenita de artileria pafado, devus neeviteble finiĝi per sukceso, do per trarompo de la fronto kaj posta vastigo de la trarompita fronto. Evidente la malamiko devus foriri de tiuj lokoj, kiuj ne estis atakitaj. Tia agmaniero en 1915 donis kompletan venkon al la aŭstra-germanoj super la rusa armeo, forĵetinte nin malproksimen orienten [...] »
« И вот немцы под названием фаланги и разными другими наименованиями применили такой образ действий, при котором атака в лоб должна была иметь успех, так как флангов ни у одного из противников не было ввиду сплошного фронта. Собиралась огромная артиллерийская группа разных калибров, до 12-дюймовых включительно, и сильные пехотные резервы, которые сосредоточивались на избранном для прорыва противника боевом участке. Подготовка такой атаки должна была начаться сильнейшим артиллерийским огнем, который должен был смести проволочные заграждения и уничтожить неприятельские укрепления с их защитниками. И затем атака пехоты, поддержанная артиллерийским огнем, должна была неизменно увенчаться успехом, то есть прорывом фронта и в дальнейшем расширением прорванного фронта. Очевидно, противник должен был уходить с тех участков, которые не были атакованы. Такой способ действий в 1915 году дал полную победу австро-германцам над русской армией, отбросив нас далеко на восток [...][27]. »
« [pri la Brusilov-ofensivo ] Tiu ĉi operaco pruvas al ni, ke opinio, ial disvastiĝinta en Rusio, ke kvazaŭ post malsukcesoj de la jaro 1915 la rusa armeo jam disfalis estas malĝusta: en 1916 ĝi estis ankoraŭ fortika kaj sendube batalkapabla, ĉar ĝi frakasis oble pli fortan malamikon kaj ricevis tiajn sukcesojn, kiujn ĝis tiu tempo neniu armeo havis. »
« Эта операция доказывает также, что мнение, почему-то распространившееся в России, будто после неудач 1915 года русская армия уже развалилась, — неправильно: в 1916 году она еще была крепка и, безусловно, боеспособна, ибо она разбила значительно сильнейшего врага и одержала такие успехи, которых до этого времени ни одна армия не имела[28]. »
« Dum la vintro 1916/17 la trupoj ne povis plendi pri malsufiĉo de varmaj vestoj, sed la botoj jam malsufiĉis kaj milita ministro dum militkonsilio en la ĉefkomandejo deklaris al ni, ke ledo preskaŭ tute mankas, ke ili klopodas alporti la botojn de Usono, sed ĉu ili venos kaj kiam kaj je kioma kvanto, li ne povas diri. Ĉe tio mi aldonu miaflanke, ke manko de la botoj ĝis 1917 estiĝis ne pro tio, ke ili estis tro malmultaj, sed pro malordo en la malfronto: preskaŭ tuta loĝantaro de Rusio estis marŝanta en soldataj botoj kaj plejparto de venantaj al la fronto homoj estis vendantaj siajn botojn laŭvoje al civiluloj, ofte kontraŭ groŝoj kaj je la fronto ili ricevis la novajn. Tian monoperacion kelkaj lertuloj sukcesis fari po du–tri fojoj. Same okazis al la vestoj, kiuj senĝene estis vendantaj, kaj ofte soldatoj, senditaj de malfronto sufiĉe ekipitaj kaj bonege vestitaj, ŝuitaj, al la fronto venis nudaj. »
« Во время зимы 1916/17 года войска не могли жаловаться на недостаток теплой одежды, но сапог уже не хватало, и военный министр на военном совете в Ставке нам заявил, что кожи почти нет, что они стараются добыть сапоги из Америки, но, прибудут ли и когда, в каком количестве, он сказать не может. При этом добавлю со своей стороны, что недостаток сапожного товара к 1917 году произошел не оттого, что было его слишком мало, а вследствие непорядков в тылу: чуть ли не все население России ходило в солдатских сапогах, и большая часть прибывавших на фронт людей продавала свои сапоги по дороге обывателям, часто за бесценок, и на фронте получала новые. Такую денежную операцию некоторые искусники умудрялись делать два–три раза. То же самое происходило и с одеждой, которую, не стесняясь, продавали, и зачастую солдаты, отправленные из тыла вполне снаряженными и отлично одетыми, обутыми, на фронт приходили голыми[29]. »
« Mi, amanta Rusion per ĉiuj fortoj de mia animo, deziris nur unu aferon: doni eblecon fini tiun ĉi militon venke por Rusio, kaj por tio nepre necesis ke la neevitebla revolucio komenciĝu post la fino de la milito, ĉar samtempe militi kaj revolucii ne eblas. Por mi estis klare, ke se ni komencos la revolucion ne ĝustatempe, la militon ni devos malgajni kaj tio siavice kaŭzos tiajn sekvojn, kiujn tiutempe ne eblis kalkuli, certe facile oni povis supozi ke Rusio disfalos — tion mi konsideris sendube por ni nedizirinda kaj granda plago por la popolo, kiun mi amis kaj amas tutanime. »
« Мне, любящему Россию всеми силами своей души, хотелось лишь одного: дать возможность закончить эту войну победоносно для России, а для сего было совершенно необходимо, чтобы неизбежная революция началась по окончании войны, ибо одновременно воевать и революционировать невозможно. Для меня было ясно, что если мы начнем революцию не своевременно, то войну должны проиграть, а это, в свою очередь, повлечет за собой такие последствия, которые в то время нельзя было исчислить, конечно, легко можно было предположить, что Россия рассыплется — это я считал, безусловно, для нас нежелательным и великим бедствием для народа, который я любил и люблю всей душой[30]. »
« [...] soldata amaso ne plu agnoskis la Ŝtatan Dumaon, konsiderante ĝin malamika al si, kaj obeis, eĉ se ne komplete, la Soveton de Laboristaj kaj Soldataj Deputitoj. Ĝis majo trupoj de ĉiuj frontoj komplete ĉesis obei, kaj neniujn rimedojn influi ilin eblis entrepreni. Ankaŭ la nomumitajn komisarojn ili obeis nur ĝis tiuj indulgis la soldatojn, sed se ili kontraŭis ilin, la soldatoj rifuzis plenumi ankaŭ iliajn ordonojn. »
« [...] солдатская масса более не признавала Государственной думы, считая ее себе враждебной, и слушалась, и то относительно, Совета рабочих и солдатских депутатов. К маю войска всех фронтов совершенно вышли из повиновения, и никаких мер воздействия предпринимать было невозможно. Да и назначенных комиссаров слушались лишь постольку, поскольку они потворствовали солдатам, а когда они шли им наперекор, солдаты отказывались исполнять и их распоряжения[31]. »
« [...] meze de majo 1917 mi estis nomumita la ĉefkomandestro. Mi estis komprenanta ke fakte la milito por ni estas finita, ĉar haveblis sendube neniuj rimedoj por devigi la trupojn militi. Tio estis ĥimero, per kiu povus sin luli homoj kiel Kerenskij, Sokolov[33] kaj similaj laikoj, sed ne mi. »
« [...] в половине мая 1917 года, я был назначен Верховным Главнокомандующим. Я понимал, что, в сущности, война кончена для нас, ибо не было, безусловно, никаких средств заставить войска воевать. Это была химера, которою могли убаюкиваться люди вроде Керенского, Соколова и тому подобные профаны, но не я[34]. »
« La ĉefa pezo de la milito sendube trafos nin, ĉar Anglio apenaŭ kapablas grave partopreni en la kontinenta milito kaj Francio, malriĉa je homa materialo, ĉe tiuj kolosaj perdoj kiuj akompanos la militon en modernaj kondiĉoj de la milittekniko verŝajne sekvos strikte defendantaktikon. Rolo de ramo, trabatanta la plejan kernon de la germana defendo, estos destinita por ni […] »
« [pri eventuala konkero de la Dardaneloj] Eliron al la malferma maro la markoloj al ni ne donas, ĉar post ili sekvas maro preskaŭ komplete konsistanta el teritoriaj akvejoj, maro kovrita je abundo da insuloj, kie ekzemple anglafloto povus facile fermi por ni ĉiujn enirejojn kaj elirejojn, sendepende de la markoloj. »
« Laŭ mia profunda kompreno, bazita sur skrupula plurjara studado de ĉiuj nuntempaj kontraŭŝtataj movadoj, en la venkinta lando nepre eksplodos sociala revolucio, kiu neeviteble transiros al la lando-venkinto. »
« [pri kiel Woodrow Wilson engaĝigis Usonon en la Unua mondmilito, libere traktante vortojn de George Washington] Kian teruran memfidon necesas havi por ricevi aprobon de monda interveno malgraŭ severega malpermeso de unu el la patroj-fondintoj pri enmiksiĝo je fremdaj aferoj, kaj por ellabori filozofion de neŭtraleco, kiu faris neevitebla aliĝon al la milito! »
« La 22-an de januaro 1917 antaŭ aliĝo de Usono al la milito Woodrow Wilson anoncis kiel sian celon atingi “pacon sen venko”. Tamen tio, kion Wilson proponis post la aliĝo de Usono al la milito evidentiĝis paco, kiun eblis atingi nur per kompleta venko. »
«Wilson estis ĉiam substrekanta ke se publiko estus sufiĉe informita, la milito neniam okazus, ignorante ardajn manifestaciojn de ĝoja jubilado kaj senpeziĝo, per kiuj estis bonvenigata en ĉiuj ĉefurboj la komenco de la milito, inkluzive la ĉefurbojn de la demokratiajBritio kaj Francio. »
« Dum jardekoj historiistoj diskutas pri tio, kiu devas porti respondecon pri la komenco de la Unua mondmilito. Kaj tamen neniu lando povas esti akuzita pri tiu freneza salto al katastrofo. »
« De la historia vidpunkto aliancoj estis farataj por fortigi pozicion de tiu aŭ alia lando kaze de milito; dum proksimiĝo de la Unua mondmilito la ĉefa motivo de partopreno en la milito estis strebo fortigi aliancojn. »
« Ekzistis eĉ ne unu konkreta akuzo fare de Rusio kontraŭ Germanio aŭ eĉ unusola postulo flanke de Germanio al Rusio, kiuj meritus komencon de loka milito, jam sen paroli pri la milito totala. »
« Aŭdiĝis mirinde malmulte da avertoj kaj honorinda escepto estis deklaro de Pjotr Durnovo, eksa rusia ministro pri internaj aferoj, kiu iĝis membro de la Ŝtata Konsilio. En februaro 1914 – duonjaron antaŭ la komenco de la milito – li sendis al la caro politikan memorandon. »
« La Unua mondmilito komenciĝis ne pro tio, ke apartaj landoj rompis subskribitajn de ili traktatojn, sed pro tio ke ili plenumis ilin tro laŭlitere. »
« [pri Aŭstrio-Hungario komence de la Unua mondmilito] Do mobilizaj planoj, kiuj faris la militon neevitebla, estis lanĉitaj ĝuste de tiu lando, kies armeo reale ekbatalis nur post kiam jam okazis la plej grandaj bataloj en okcidento. »
« Kaj la caro kaj la imperiestro dezirus iri laŭeble for de senpera minaco de milito, sed neniu el ili sciis kiel tion fari – la caro pro tio ke oni malebligis al li aranĝi partan mobilizadon, la kaiser ĉar li ne povis fari mobilizadon nur kontraŭ Rusio. Ambaŭ estis dispremitaj de milita maŝino, kiun ili mem helpis konstrui kaj kiu, estinte ekfunkciigita, jam estis nerenversebla. »
« Tiutempe kiam ĉiuj eventoj jam finiĝis, 20 milionoj da homoj kuŝis mortaj; la Aŭstro-Hungara imperio malaperis de surtere; tri el kvar dinastioj engaĝiĝintaj en la milito – la germana, aŭstria kaj rusia – estis desurtronigitaj. Postvivis nur la brita reĝa domo. »
«Germanaj kondiĉoj estis oble pli konkretaj laŭ enhavo kaj havis geopolitikan karakteron. Kaj tamen kun propra al germanaj ŝtataj agantoj manko de limsento ili postulis tion, kio fakte estis senkondiĉa kapitulaco. »
«Germanio esperis ke promesado de polasendependeco helpos al ĝi garantii nombron de polaj volontuloj sufiĉan por kvin divizioj; kiel evidentiĝis sin anoncis nur 3000 rekrutoj. »
« Tuj post kiam la milito estis deklarita, kaj stratojn de eŭropaj ĉefurboj plenigis jubilantaj homamasoj, la konflikto ĉesis esti interregistara kaj transformiĝis je la lukto de amasoj. »
« Inter ruinoj kaj fiasko de iluzioj rezulte de daŭrinta tri jarojn sanga buĉado sur la internacian scenejon eniris Usono kun sia certeco, kun sia povo kaj idealismo, neimageblaj eĉ por ĝiaj malfortiĝintaj eŭropaj aliancanoj. »
« La venko igis Francion kun kompleta klareco kompreni, ke regajno estis atingita de ĝi kontraŭ tro alta prezo kaj ke ĝi jam preskaŭ jarcenton vivas danke al sia ĉefa kapitalo. Nur Francio sciis ĝis kiom malforta ĝi iĝis kompare al Germanio, kvankam neniu alia, kaj speciale Usono, estis preta kredi al ĝi. Tiel antaŭ la venko komenciĝis franco-usona dialogo, rapidiginta procezon de senmoraligo de Francio. Same kiel Israelo en niaj tagoj, Francio maskis sian vundeblecon per pika incitemo kaj kreskantan panikon ĝi kaŝis malantaŭ nepacigeblo. Kaj same kiel Israelo en niaj tagoj, ĝi ĉiam sentis timon de izolado. »
« Fine neniu el la landoj atingis siajn celojn: Germanio ne estis pacigita, Francio ne atingis garantiojn de propra sekureco kaj Usono forlasis la reguligadon. »
« En 1935 speciala komisiono de la senato subestre de senatano de la ŝtato Norda DakotoGerald Nye publikigis raporton je 1400 paĝoj, en kiu kulpo pri aliĝo de Usono al la milito estis atribuata al armilfabrikantoj. Baldaŭ post tio aperis furorlibro de Walter Millis “Vojo al milito”, populariginta tiun ĉi tezon inter amasaj legantoj. Sub influo de tiu ideo partopreno de Usono en la milito iĝis klarigata pli per krimakomploto kaj perfido ol per bazaj aŭ konstantaj interesoj. Por preventi novan engaĝon de Usono je milito, la kongreso akceptis tri tiel nomatajn leĝojn pri neŭtraleco inter 1935 kaj 1937. La sugestitaj de la raporto de Nye, tiuj ĉi leĝoj malpermesis doni pruntojn kaj alian financanhelpon al militantaj landoj (sendepende de kialoj de la milito) kaj metis embargon je liverado de armiloj al ĉiuj flankoj de la konflikto (sendepende de tio, kiu estis viktimo). Aĉetado de nemilitaj varoj kontraŭ kontanta mono estis permesata nur se ili estis transportataj je ne-usonaj ŝipoj. »
« Unu el ironioj de la sorto konsistas en tio, ke el ĉiu malgajnita mondmilitoGermanio estis eliranta pli forta rilate siajn najbarojn ol ĝi estis antaŭ ilia komenco. »
« Tiam okazis miraklo... La sama rusa intelektularo, kiu dum la Japana milito trasorbiĝis je slogano "Ju pli malbone, des pli bone" kaj nur en malvenko de la patrujo vidis eblecon efektivigi siajn sonĝojn "pri libereco", — ĝi subite kvazaŭ transformiĝis. »
« Тут случилось чудо... Та самая русская интеллигенция, которая во время японской войны насквозь пропиталась лозунгом "Чем хуже, тем лучше" и только в поражении родины видела возможность осуществления своих снов "о свободе", — вдруг словно переродилась[36]. »
« [...] ne eblis ne vidi diferencon je la nuna konduto de la gvidanta judaro kompare al la jaro 1905. Tiam ili subtenis la malvenkismon kaj revolucion... Kaj ili malgajnis. Rezulto de tiu ĉi politiko estis pogromoj kaj renovigita severeco de administra praktiko. Nun la gvidanta judaro subtenis "patriotismon"... La tuta rusa gazetaro (kaj ĝi je tri kvaronoj estis juda) postulis militon "ĝis la venka fino"... Tion ne eblis ne rimarki kaj al tio necesis respondi per esperiga gesto. Sed, dio mia, kiel tio estis malfacile. En la fronto estiĝis freneza "spionomanio", pro kiu malklariĝis la kapoj ankaŭ en la Ŝtata Dumao. Homoj ne estis komprenantaj, ke "frontaj judaĉoj" ne ĉesos spioni, se pli forte premi tiujn "malfrontajn". Ili ne estis komprenantaj ankaŭ ke tiuj malfrontaj tenas en siaj manoj gravan armilon — la gazetaron, kiu je la momento de streĉo de ĉiuj fortoj de la ŝtato ne povas esti neglektata. »
« [...] нельзя было не видеть разницу в теперешнем поведении руководящего еврейства сравнительно с 1905 годом. Тогда они поставили свою ставку на пораженчество и революцию... И проиграли. Результатом этой политики были погромы и обновленная суровость административной практики. Теперь же руководящее еврейство поставило ставку на "патриотизм"... Вся русская печать (а ведь она на три четверти была еврейская) требовала войны "до победного конца"... Это нельзя было не заметить и на это следовало ответить обнадеживающим жестом. Но, боже мой, как это было трудно. На фронте развилась сумасшедшая "шпиономания", от которой мутились головы и в Государственной думе. Люди не понимали, что "фронтовые жиды" не перестанут шпионить, если крепче поприжать "тыловых". Не понимали и того, что эти тыловые держат в своих руках грозное оружие — прессу, которой в момент напряжения всех сил государства меньше всего можно пренебрегать[37]. »
« Kaj mi rememoris kiel ankoraŭ en 1915 oni plendis al mi pri divizio, formita en Petrogrado. Oni nomis ĝin nur "Sankt-Peterburga Kura Societo". Kien ajn oni sendu ĝin al la batalo, ĝi nepre forkuros. »
« И вспомнилось мне, как еще в 1915 году жаловались мне на одну дивизию, набранную в Петрограде. Ее иначе не называли, как "С.-Петербургское беговое общество". Куда ни пошлют ее в бой, она непременно убежит[38]. »
« Kiam mi estis forveturanta de la fronto en 1915, tio estis komuna voĉo: "Veturu kaj klopodu ke ne estus Mjasojedov-oj kaj Suĥomlinov-oj, sed estis obusoj... Ni ne deziras morti kun bastonoj enmane". »
« Когда я уезжал с фронта в 1915 году, это был всеобщий голос: "Поезжайте и позаботьтесь, чтобы не было Мясоедовых и Сухомлиновых, а были снаряды... Мы не хотим умирать с палками в руках"[40]. »
« [pri aliĝo de Usono al la Unua mondmilito] Ni ne kverelas kontraŭ la germanapopolo. Ni havas al ĝi neniujn aliajn sentojn krom simpatio kaj amikeco. Ne pro ĝia kulpo ĝia registaro agis, aliĝinte al tiu ĉi milito. La popolo nenion pri tio sciis kaj nenion aprobis. »
« [pri aliĝo de Usono al la Unua mondmilito] Ni ĝojas […] militi do por la definitiva paco en la mondo […] La mondo devas iĝi sekura por demokratio. Nia paco devas esti plantita sur la elprovita bazo de politika libereco. »
«Demando, de kiu dependas la tuta estonta trankvilo kaj politiko de la mondo, konsistas en jeno: ĉu la nuna milito estas lukto por justa kaj sekura mondo aŭ por la nova povekvilibro? […] Fine devas kreiĝi ne povekvilibro, sed komunumo de la fortoj; ne organizita konkuro, sed organizita universala paco. »
« La okazinta post la Unua mondmilito granda seksa emancipo estis despera provo anstataŭigi profundan amosenton per reciproka seksa plezuro. Kiam iĝis klara, ke tiu ĉi provo fiaskis, la erotika poluseco de la genroj estis minimumigita kaj ĝian lokon okupis amikeca partnereco — “eta unio”, kuniginta la fortojn de ĝiaj partoprenantoj por plia eltenemo en ĉiutaga vivolukto, kaj ankaŭ por liberiĝo de la propra al ĉiu sento de izoliteco kaj soleco. »
« La Granda milito iĝis neevitebla sekvo de stimulado flanke de Germanio de politiko de Aŭstrio-Hungario, direktita al penetrado en Balkanion, kiu estis ligita al grandega tutgermanaideo de germanigo de Meza Eŭropo. Dum la tempo de Bismarck tio ne okazus. La okazinta estis rezulto de novaj germanaj ambicioj okupiĝi pri plenumado de tasko eĉ pli grandioza ol tiu starinta antaŭ Bismarck, sed jam sen Bismarck. »
Unua mondmilito en Vikipedio
Unua mondmilito en Komunejo
