Vasilij Ŝulgin (naskiĝis la 1-an de januaro (13-an) 1878, Kievo, la Rusia imperio – mortis la 15-an de februaro 1976, Vladimiro, Sovetunio) estis rusia politikisto, socia aganto, kunorganizanto de la Blanka movado, rusa naciisto, monarĥiisto.
« [reago al la Oktobra manifesto en 1905] Sed kio mirigas min, estas la judoj. Frenezaj, tute frenezaj homoj. Per siaj manoj ili fosas la tombon por si mem... kaj ili hastas, urĝas — timas malfruiĝi... Ili ne komprenas ke en Rusio ĉiu ajn revolucio iros laŭ judaj kadavroj. »
« Но кто меня поражает — это евреи. Безумные, совершенно безумные люди. Своими руками себе могилу роют... и спешат, торопятся — как бы не опоздать... Не понимают, что в России всякая революция пройдет по еврейским трупам[1]. »
« [ Kievo post la Oktobra manifesto en 1905] En la urbo okazis io neimagebla. Ŝajnis ke ĉiuj kapablaj marŝi, estis surstrate. Almenaŭ ĉiuj judoj. Sed ŝajnis ke ili estis eĉ pli multnombraj ol efektive danke ilia defia konduto. Ili ne kaŝis sian jubilon. Homamaso akiris ĉiujn kolorojn. De ie aperis damoj kaj fraŭlinoj en ruĝaj jupoj. Kun ili konkuris ruĝaj bantoj, kokardoj, brakbendoj. Ĉio ĉi kriis, bruis, babilis, okulumis unu al alia. Sed ankaŭ rusoj abundis. Neniu estis bone komprenanta ion. Preskaŭ ĉiuj survestis ruĝajn rozetojn. »
« В городе творилось нечто небывалое. Кажется, все, кто мог ходить, были на улицах. Во всяком случае, все евреи. Но их казалось еще больше, чем их было, благодаря их вызывающему поведению. Они не скрывали своего ликования. Толпа расцветилась на все краски. Откуда-то появились дамы и барышни в красных юбках. С ними соперничали красные банты, кокарды, перевязки. Все это кричало, галдело, перекрикивалось, перемигивалось. Но и русских было много. Никто хорошенько ничего не понимал. Почти все надели красные розетки[2]. »
« [ Kievo post la Oktobra manifesto en 1905] En la urbo oni aktive ĉasis oficirojn, klopodante alkroĉi al ili ruĝajn rozetojn. Iuj konsentis, sen kompreni kio okazas, kion fari — ja "konstitucio". Tiukaze oni kaptis ilin ĉe la manoj, portis sur si... »
« В толпе очень гонялись за офицерами, силясь нацепить им красные розетки. Некоторые согласились, не понимая, в чем дело, не зная, как быть, — раз "конституция". Тогда их хватали за руки, качали, несли на себе...[3]. »
« [ Kievo post la Oktobra manifesto en 1905] Ĉion ĉi oni povas resume tiel: Matene: festa humoro — furioza ĉe la judoj, "laŭ imperiestra ordono" — ĉe la rusoj; trupoj — konsternitaj. Tage: revoluciaj aranĝoj: paroloj, alvokoj, simbolaj agoj, detruado de caraj portretoj, trupoj ne agas. Krepuske: atako de revoluciuloj kontraŭ trupoj, vekiĝo de la trupoj, salvoj kaj fuĝo. »
« Все это можно свести в следующий бюллетень: Утром: праздничное настроение — буйное у евреев, по "высочайшему повелению" — у русских; войска — в недоумении. Днем: революционные выступления: речи, призывы, символические действия, уничтожение царских портретов, войска — в бездействии. К сумеркам: нападение революционеров на войска, пробуждение войск, залпы и бегство[4]. »
« [kontraŭjuda pogromo en Kievo en 1905] Sed plej teruraj estas tiuj ĉi blindaj domoj. Ili plu rigardas per siaj senokulaj kavoj — ili gapas al tiu ĉi absurda kaj mizera teruro... »
« Но страшнее всего эти слепые дома. Они все же смотрят своими безглазыми впадинами, — таращат их на весь этот нелепый и убогий ужас...[5]. »
« [kontraŭjuda pogromo en Kievo en 1905] Plej multis virinoj. Ili estis forportantaj, kun rido, ŝercoj kaj ŝrikoj. Iuj, foriginte siajn kaptukojn, nodis grandegajn nodsakojn. »
« Больше всего было женщин. Они тащили, со смехом, шутками и визгом. Иные, сорвав с себя платки, вязали огромные узлы[6]. »
« [reago al la Unua mondmilito ] Tiam okazis miraklo... La sama rusa intelektularo, kiu dum la Japana milito trasorbiĝis je slogano "Ju pli malbone, des pli bone" kaj nur en malvenko de la patrujo vidis eblecon efektivigi siajn sonĝojn "pri libereco", — ĝi subite kvazaŭ transformiĝis. »
« Тут случилось чудо... Та самая русская интеллигенция, которая во время японской войны насквозь пропиталась лозунгом "Чем хуже, тем лучше" и только в поражении родины видела возможность осуществления своих снов "о свободе", — вдруг словно переродилась[12]. »
« [reago al la Unua mondmilito ] [...] ne eblis ne vidi diferencon je la nuna konduto de la gvidanta judaro kompare al la jaro 1905. Tiam ili subtenis la malvenkismon kaj revolucion... Kaj ili malgajnis. Rezulto de tiu ĉi politiko estis pogromoj kaj renovigita severeco de administra praktiko. Nun la gvidanta judaro subtenis "patriotismon"... La tuta rusa gazetaro (kaj ĝi je tri kvaronoj estis juda) postulis militon "ĝis la venka fino"... Tion ne eblis ne rimarki kaj al tio necesis respondi per esperiga gesto. Sed, dio mia, kiel tio estis malfacile. En la fronto estiĝis freneza "spionomanio", pro kiu malklariĝis la kapoj ankaŭ en la Ŝtata Dumao. Homoj ne estis komprenantaj, ke "frontaj judaĉoj" ne ĉesos spioni, se pli forte premi tiujn "malfrontajn". Ili ne estis komprenantaj ankaŭ ke tiuj malfrontaj tenas en siaj manoj gravan armilon — la gazetaron, kiu je la momento de streĉo de ĉiuj fortoj de la ŝtato ne povas esti neglektata. »
« [...] нельзя было не видеть разницу в теперешнем поведении руководящего еврейства сравнительно с 1905 годом. Тогда они поставили свою ставку на пораженчество и революцию... И проиграли. Результатом этой политики были погромы и обновленная суровость административной практики. Теперь же руководящее еврейство поставило ставку на "патриотизм"... Вся русская печать (а ведь она на три четверти была еврейская) требовала войны "до победного конца"... Это нельзя было не заметить и на это следовало ответить обнадеживающим жестом. Но, боже мой, как это было трудно. На фронте развилась сумасшедшая "шпиономания", от которой мутились головы и в Государственной думе. Люди не понимали, что "фронтовые жиды" не перестанут шпионить, если крепче поприжать "тыловых". Не понимали и того, что эти тыловые держат в своих руках грозное оружие — прессу, которой в момент напряжения всех сил государства меньше всего можно пренебрегать[13]. »
« [...] la monumenta Miĥail Vladimiroviĉ Rodzjanko, de la naturo mem destinita por detruado de ministeria ĝangalo. Rodzjanko tenas sian aŭtoritaton de la prezidanto de la Ŝtata Dumao kun neimitebla pezo. Tio estas lia avantaĝo kaj malavantaĝo. "Klaki" ministrojn ekde certa tempo iĝis lia bezono. »
« [...] монументальный Михаил Владимирович Родзянко, самой природой предназначенный для сокрушения министерских джунглей. Родзянко несет свой авторитет председателя Государственной думы с неподражаемым весом. Это его — достоинство и недостаток. "Цукать" министров с некоторого времени сделалось его потребностью[14]. »
« [...] Dmitrij Ivanoviĉ Ĉiĥaĉjov, tiom orgojla laŭ aspekto, ke liaj amikoj diris ke mankas al li unu kola vertebro, dum efektive li simple estas homo ekstreme honesta [...] »
« [...] Дмитрий Николаевич Чихачев, такой высокомерный на вид, что про него его друзья говорили, будто у него не хватает одного шейного позвонка, а на самом деле только обостренно порядочный человек [...][17]. »
« Generalo Polivanov, milita ministro, la homo inteligenta, pensema kaj granda diplomato. Kiam li parolas, li movas la ŝultrojn kaj nervoze movas la kapon — tio estas "tikoj" — fidinda signo de estingiĝo de individuo aŭ gento. »
« Генерал Поливанов, военный министр, человек умный, вдумчивый и большой дипломат. Когда он говорит, он ежится плечами и нервно поводит головой — это "тики" — верный признак угасания индивидуума или рода[18]. »
« Incitiĝon de Rusio, kaŭzitan de terura retreto en 1915, oni efektive sukcesis turni al spirtruo, nomita la Ŝtata Dumao. Oni sukcesis transformi la ekbolintan revolucian energion kaj vortojn je ardaj paroloj kaj lertaj laŭte sonorantaj "transiroj al sekvaj aferoj". Oni sukcesis anstataŭigi la "revolucion", do katastrofon kaj detruadon, per "revolucio", do vorta riproĉo al registaro... »
« Раздражение России, вызванное страшным отступлением 1915 года, действительно удалось направить в отдушину, именуемую Государственной думой. Удалось перевести накипавшую революционную энергию и слова в пламенные речи и в искусные звонко-звенящие "переходы к очередным делам". Удалось подменить "революцию", т. е. кровь и разрушение, "революцией", т. е. словесным выговором правительству...[19]. »
« Ni ne deziris, nek povis esti Edison-oj, ni malestimis materialan kulturon. Oble pli interese estis krei "mondan" literaturon, transcendencan baleton kaj anarĥiajn teoriojn. »
« Мы не хотели и не могли быть Эдиссонами, мы презирали материальную культуру. Гораздо веселее было создавать "мировую" литературу, трансцендентальный балет и анархические теории[20]. »
« Oni ne povas ja efektive postuli de la lando senfinajn oferojn kaj samtempe komplete ignori ĝin... Oni povas ignori kiam oni venkas: la venkintojn oni ne juĝas... Sed la "venkatajn" oni juĝas, kaj juĝas ne nur severe, sed ankaŭ ekstreme maljuste, ĉar estas dirite: "Vae victis!" »
« Нельзя же в самом деле требовать от страны бесконечных жертв и в то же время ни на грош с ней не считаться... Можно не считаться, когда побеждаешь: победителей не судят... Но "побеждаемых" судят, и судят не только строго, а в высшей степени несправедливо, ибо сказано: "Vae victis!"[21]. »
« La malvenkoj estas pagendaj. Kiel?.. Per valuto, kiu estas akceptata kiel pago: necesas pagi per cedo de la potenco... almenaŭ per ŝajna cedo, almenaŭ per cedo provizora... »
« За поражения надо платить. Чем?.. Той валютой, которая принимается в уплату: надо расплачиваться уступкой власти... хотя бы кажущейся, хотя бы временной...[22]. »
« Oni nomumas "anstataŭ Stolipin — Ŝtjurmer, pri kiu Peterburgo parolas tiel: — Absolute senprincipa homo kaj kompleta neniaĵo... Pro la aspekto oni nomas lin "Kristnaska Avo"... Sed tiu ĉi "avo" ne "alportos" la ordon al Rusio, sed "forportos" la lastan prestiĝon de la potenco... Aldone tio estas "Kristnaska Avo" kun germana familinomo... »
« Назначают "заместо Столыпина" — Штюрмера, о котором Петербург выражается так: — Абсолютно беспринципный человек и полное ничтожество... За внешность его называют "святочным дедом"... Но этот "дед" не "принесет" порядка России, а "унесет" последний престиж власти... К тому же этот "святочный дед" с немецкой фамилией...[23]. »
«Perfido... Tiu ĉi terura vorto vagadas en la armeo kaj malfronto... Komenciĝis tio ekde Mjasojedov en 1914, kaj nun kiun oni ankoraŭ ne akuzis? Ĝis la pleja supro kuras tiu ĉi vorto, kaj serĉas eĉ ĉirkaŭ la Kortego enketistoj-volontuloj. Kvazaŭ ne sufiĉe da malbono estis farita al Rusio nekonscie por aldone akuzi iun pri perfido... »
« Измена... Это ужасное слово бродит в армии и в тылу... Началось это еще с Мясоедова в 1914 году, а теперь кого только не обвиняют? Вплоть до самых верхов бежит это слово, и рыщут даже вокруг Двора добровольные ищейки. Как будто недостаточно зла причинено России бессознательно, чтобы обвинять еще кого-то в измене...[24]. »
« Ekzistas terura vermo, kiu ronĝas kvazaŭ kosuso arbotrunkon de Rusio. Jam la tutan kernon ĝi forronĝis, eble jam mankas la trunko, nura tricentjara ŝelo ankoraŭ teniĝas... Kaj mankas kuracilo ĉi-kaze... Ĉi-kaze ne eblas lukti... Tio estas mortigilo... La nomo de tiu ĉi mortigilo: Rasputin!!! »
« Есть страшный червь, который точит, словно шашель, ствол России. Уже всю сердцевину изъел, быть может, уже и нет ствола, а только одна трехсотлетня кора еще держится... И тут лекарства нет... Здесь нельзя бороться... Это то, что убивает... Имя этому смертельному: Распутин!!![26]. »
« [pri Grigorij Rasputin ] La afero estas ke la tronheredanto estas morte malsana... Eterna timo devigas la imperiestrinon sin ĵeti al tiu ĉi homo. Ŝi kredas ke la tronheredanto vivas nur danke al li... »
« Дело в том, что наследник смертельно болен... Вечная боязнь заставляет императрицу бросаться к этому человеку. Она верит, что наследник только им живет...[27]. »
«Rasputin estas funkcio de volupto[28] de certaj damoj, serĉantaj... "sentojn". La sentojn, perditajn dum degenero. Degenerantaj virinoj ofte suferas mankon de iuj ajn sentoj. Nemalofte ili klarigas ke la edzo estas "ordinara, griza homo". Foje efektive estas tiel. »
« Распутин есть функция распутности некоторых дам, ищущих... "ощущений". Ощущений, утраченных вместе с вырождением. Вырождающиеся женщины часто страдают от того, что они ничего не чувствуют. Нередко они объясняют это тем, что муж — "обыкновенный, серый человек". Иногда это действительно так[29]. »
« Ĉu estas mirinde ke Sankt-Peterburga girlando — mistika-volupta — altiris al si Griŝka Rasputin, tipan rusan "ĥliston"!.. Jen sur kia grundo okazis delonge atendita kuniĝo de intelektularo kaj la popolo!.. Griŝka eniĝis je la ĉeno kaj, tenante je unu mano histeriulinon-mistikulinon, en la alia — histeriulinon-nimfomaniulinon, plibeligis la baleton de Petrogrado per sia duvizaĝa portreto — de miraklofaranto kaj satiruso... [...] Griŝka bonege sciis al kiu per kiu flanko de sia spirita portreto sin turni... [...] Al la cara familio li turnis sian vizaĝon de "sankta maljunulo", rigardante kiun al la carino ŝajnas ke la spirito dia kuŝas sur la sankta homo... Dume al Rusio li turnis sian voluptan muzelon, ebrian kaj voluptan, la muzelon de koboldo-satiruso en la Tobolska tajgo... Kaj de tio devenas ĉio... »
« Что же удивительного, что санкт-петербургская гирлянда — мистически-распутная — притянула к себе Гришку Распутина, типичного русского "хлыста"!.. Вот на какой почве произошло давно жданное слияние интеллигенции с народом!.. Гришка включился в цепь и, держа в одной руке истеричку-мистичку, а в другой — истеричку-нимфоманку, украсил балет Петрограда своим двуликим фасом — кудесника и сатира... [...] Гришка прекрасно знал, где каким фасом своего духовного обличия поворачиваться... [...] Царской семье он обернул свое лицо "старца", глядя в которое царице кажется, что дух божий почивает на святом человеке... А Росии он повернул свою развратную рожу, пьяную и похотливую, рожу лешего-сатира из тобольской тайги... И из этого — все[30]. »
« En kinejoj oni malpermesis prezenti filmon, kie estis montrate kiel la imperiestro metas sur sin la Krucon de Sankta Georgo. Kial?.. Ĉar tuj post komenco de la filmo, — voĉo el mallumo: "La caro-paĉjo kun Georgo, la carino-panjo kun Grigorij..." »
« В кинематографах запретили давать фильму, где показывалось, как государь возлагает на себя Георгиевский крест. Почему?.. Потому что, как только начнут показывать, — из темноты голос: "Царь-батюшка с Егорием, а царица-матушка с Григорием..."[31]. »
« Komence de la 20-a jarcento tiuj ĉi homoj malgrandiĝis... Ili ne kapablis fari kortegan renverson... anstataŭe ili murdis Rasputin... La celon tio certe ne atingis. La monarĥion savi tio ne povus, ĉar la Rasputin-veneno jam efikis... Kiun sencon havas mortigi serpenton, se ĝi jam mordis... Sed malgraŭ tuta sia sensenceco, la murdo de Rasputin estis la ago profunde monarĥia... Tiel oni komprenis ĝin... Kiam sciigo pri la okazintaĵo atingis Moskvon (tio okazis vespere) kaj penetris teatrojn, publiko postulis plenumi la himnon. »
« В начале ХХ века эти люди стали мельче... На дворцовый переворот их не хватило... вместо этого они убили Распутина... Цели это, конечно, не достигло. Монархию это не могло спасти, потому что распутинский яд уже сделал свое дело... Что толку убивать змею, когда она уже ужалила... Но при всей его бесцельности, убийство Распутина было актом глубоко-монархическим... Как его и поняли... Когда известие о происшедшем дошло до Москвы (это было вечером) и проникло в театры, публика потребовала исполнения гимна[32]. »
« [pri la Provizora Registaro de Rusio ] Mi vokus Kerenskij [...] Kiel ministron de justico, ekzemple... Nun tiu ĉi posteno havas neniun signifon, sed necesas forŝiri de la revolucio ĝiajn gvidantojn... Inter ili Kerenskij estas la sola... Oble pli utilas havi lin kun si ol kontraŭ si... »
« Я бы позвал Керенского. [...] В качестве министра юстиции, допустим... Сейчас пост этот не имеет никакого значения, но надо вырвать у революции ее главарей... Из них Керенский — все же единственный... Гораздо выгоднее иметь его с собой, чем против себя...[33]. »
« [oficiro en Petrogrado en februaro 1917] Pri humoro de la Petrograda garnizono [...] Ĉu vi scias kio estas tiu publiko? Tio estas panjaj filĉjoj!.. Tio estas uloj, kiuj senhalte evitadis sub ĉiuj ajn pretekstoj kaj rimedoj militservon... Por ili ĉio estas egale, nur ke ili ne iru al la milito... Pro tio fari inter ili revolucian propagandon estas nura plezuro... Ili pretas akcepti iun ajn ideon, se malantaŭ ĝi estas paco. Krome ekzistas objektivaj kialoj por malkontento. La homoj estas terure amasigitaj. Litoj staras je tri vicoj, unu super alia kiel en vagono de la tria klaso. Dume ili ĉiuj havas ĉi tie komfortajn apartamentojn. Do ili furiozas. Oni venas al si hejmen kaj revenas tute ruĝa[34]. Kiucele oni tenas ilin ĉi tie? Tio estas la plej danĝera elemento. Se okazos io ajn — ili ribelos. Memoru miajn vortojn. Necesas peli ilin de ĉi tie laŭeble plej rapide. »
« О настроении Петроградского гарнизона [...] Вы знаете, что это за публика? Это маменькины сынки!.. Это — все те, кто бесконечно уклонялись под всякими предлогами и всякими средствами... Им все равно, лишь бы не идти на войну... Поэтому вести среди них революционную пропаганду — одно удовольствие... Они готовы к восприятию всякой идеи, если за ней стоит мир. А кроме того, и объективные причины есть для неудовольствия. Люди страшно скучены. Койки помещаются в три ряда, одна над другой, как в вагоне третьего класса. А ведь все они имеют удобные квартиры здесь. И вот беснуются. Пойдет к себе домой и приходит совершенно красный. Для чего их тут держат? Это самый опасный элемент. Чуть что — они взбунтуются. Вот помяните мое слово. Гнать их надо отсюда как можно скорей[35]. »
« Kaj mi rememoris kiel ankoraŭ en 1915 oni plendis al mi pri divizio, formita en Petrogrado. Oni nomis ĝin nur "Sankt-Peterburga Kura Societo". Kien ajn oni sendu ĝin al la batalo, ĝi nepre forkuros. »
« И вспомнилось мне, как еще в 1915 году жаловались мне на одну дивизию, набранную в Петрограде. Ее иначе не называли, как "С.-Петербургское беговое общество". Куда ни пошлют ее в бой, она непременно убежит[36]. »
« Cetere mi aŭdis pri la tiel nomata "mara" plano. La plano estis inviti la imperiestrinon sur kirasŝipon sub iu preteksto kaj forporti ŝin al Anglio kvazaŭ laŭ ŝia propra deziro. Laŭ alia versio forveturi devus ankaŭ la imperiestro, dume la tronheredanto devus esti deklarita imperiestro. Mi konsideris ĉiujn ĉi parolojn babilado. »
« Впрочем, слышал я о так называемом "морском" плане. План этот состоял в том, чтобы пригласить государыню на бронносец под каким-нибудь предлогом и увезти ее в Англию как будто по ее собственному желанию. По другой версии — уехать должен был и государь, а наследник должен был быть объявлен императором. Я считал все разговоры болтовней[37]. »
« [pri Pjotr Durnovo ] P.N. estis la sola inter la ministroj, kiu estis egale ŝatata de la "kortego" kaj de la "publiko". Li estis inteligenta, lerta, tre delikata, laŭ ideoj — konservativulo, sed li estis komprenanta saĝecon de latina proverbo: "Bis dat, qui cito dat". Farinte fakte bagatelajn cedojn rilate sian ministerion, li iĝis sufiĉe populara kaj povus pretendi je posedo de "publika konfido"... »
« П. Н. был единственным из министров, который одинаково был любезен и "двору" и "общественности". Он был умен, ловок, очень тактичен, по убеждениям — консерватор, но понимал мудрость латинской поговорки: "Bis dat, qui cito dat". Сделав в сущности пустяковые уступки по своему министерству, он стал весьма популярен и мог претендовать на то, что пользуется "общественным доверием"...[38]. »
« Kaj vi scias, iĝis eĉ pli malbone post kiam oni murdis Rasputinon... Antaŭe oni pri ĉio kulpigis lin... Kaj nun oni komprenis ke la problemo estas tute ne Rasputin. Oni murdis lin, sed nenio ŝanĝiĝis. Kaj nun ĉiuj sagoj flugas rekte, sen fiksiĝi je Rasputin... »
« И вы знаете, еще хуже стало, когда Распутина убили... Раньше все валили на него... А теперь поняли, что дело вовсе не в Распутине. Его убили, а ничего не изменилось. И теперь все стрелы летят прямо, не застревая в Распутине...[40]. »
« Kiam mi estis forveturanta de la fronto en 1915, tio estis komuna voĉo: "Veturu kaj klopodu ke ne estus Mjasojedov-oj kaj Suĥomlinov-oj, sed estis obusoj... Ni ne deziras morti kun bastonoj enmane". »
« Когда я уезжал с фронта в 1915 году, это был всеобщий голос: "Поезжайте и позаботьтесь, чтобы не было Мясоедовых и Сухомлиновых, а были снаряды... Мы не хотим умирать с палками в руках"[42]. »
« ...ĝis nun eĉ ne unu atenco. Ĉu vi memoras la jaron 1905? Tiam pluvis per bomboj... Nun eĉ ne unu ribelo — ankoraŭ... Ĉu vi memoras tiam?.. Nun plej ribele kondutis tiuj, kiuj murdis Rasputinon: ili faris la unuan kaj la solan ĝis nun agon de teroro. »
« ...до сих пор ни одного покушения. А помните 1905 год? Тогда дождило бомбами... Теперь ни одного бунта — пока... А помните тогда?.. Теперь наиболее бунтарским образом повели себя те, кто убил Распутина: они совершили первый и единственный пока акт террора[43]. »
« Prokrasto kun greno okazis, laŭ mia opinio, ĉar oni ne altigis la prezon kiam jam venis tempo ĝin altigi. [...] Ve, pasis nur kelkaj tagoj, okazis la revolucio, kaj ministro Ŝingarjov kiel unua paŝo preskribis tri rublojn kontraŭ pudo[44] da greno anstataŭ du kvindek... Ĉar, malgraŭ "efektiviĝinta revo", la greno ne ekmoviĝis. »
« Заминка с хлебом происходила, по моему мнению, потому, что не повышали цену в то время, когда уже пришел срок ее повысить. [...] Увы, прошло всего несколько дней, совершилась революция, и министр Шингарев первым делом назначил три рубля за пуд хлеба вместо двух пятидесяти... Ибо, несмотря на "сбывшуюся мечту", хлеб не двинулся[45]. »
« Tiuj ĉi elsuĉitaj de malico personoj — "pli maldekstre ol konstituci-demokratoj" — havas neekstermeblan malamon, sensencan kaj brulantan... al la bienuloj. »
« У этих высосанных злостью людей — "левее кадетов" — неистребимая ненависть, бессмысленная и жгучая... к помещикам[46]. »
« Ili — revoluciuloj — ne estis pretaj, sed ĝi — la revolucio — estis preta. Ĉar la revolucio nur duone kreiĝas per revolucia premo de la revoluciuloj. La alia ĝia duono, kaj eble eĉ tri kvaronoj, konsistas el sento de sia propra senpovo flanke de la potenco. Ĉe ni, ĉe multaj, tiu ĉi sento haveblis sufiĉe. »
« Они — революционеры — не были готовы, но она — революция — была готова. Ибо революция только наполовину создается из революционного напора революционеров. Другая ее половина, а может быть три четверти, состоит в ощущении властью своего собственного бессилия. У нас, у многих, это ощущение было вполне[47]. »
« [...] tri danĝeraj malsanoj: Rasputin, Ŝtjurmer kaj Miljukov. La lasta sukcesis krei opozicion en la Dumao. En la Dumao de la 4-a kunvoko, leĝobeema kaj monarĥia, nur danke al concours bienveillant [bonvola asisto] de la du unuaj. La Ŝtata Dumao konsideris sia devo por savi la armeon kaj Rusion — malkaŝe lukti kontraŭ Ŝtjurmer kaj kaŝe kontraŭ Rasputin. Rezulto: Ŝtjurmer foriris, Rasputin estas murdita. »
« [...] три грозных болезни: Распутин, Штюрмер и Милюков. Последний мог организовать оппозицию Государственной думы. Думы 4-го созыва, законопослушной и монархической, только благодаря concours bienveillant [благосклонному содействию] двух первых. Государственная дума считала своим долгом для спасения армии и России — явно бороться со Штюрмером и тайно с Распутиным. Результат: Штюрмер ушел, Распутин убит[48]. »
« Ni konsideris firmajn prezojn la fonto de la ŝtata malordo. Tio ĝenerale estis la Kieva vidpunkto, kiun kun speciala obstineco estis defendanta A. I. Savenko. »
« Мы считали твердые цены источником расстройства государства. Это вообще была киевская точка зрения, которую с особенным упорством отстаивал А. И. Савенко[50]. »
« Sed la problemo certe ne estis la pano... Tio estis la lasta guto... La problemo estis ke en la tuta granda urbo ne eblis trovi kelkcent homojn, kiuj simpatius al la potenco... Kaj eĉ ne tio estis la problemo... La problemo estis ke la potenco mem ne simpatiis al si. »
« Но дело было, конечно, не в хлебе... Это была последняя капля... Дело было в том, что во всем этом огромном городе нельзя было найти несколько сотен людей, которые сочувствовали власти... И даже не в этом... Дело было в том, что власть сама себе не сочувствовала[53]. »
« En ni estimo al la trono intermiksiĝis kun protesto kontraŭ la vojo, kiun sekvis la imperiestro, ĉar ni sciis ke tio estas la vojo al abismo... Pro tio la tuta laboro de la Dumao pasis sub tiu ĉi signo... dum raportoj al la caro ĉiuj, kiuj dependis de la Dumao aŭ estis inspirataj de ĝi, ĉiam gurdis la samon: tiu ĉi vojo kondukas la dinastion al pereo... Malkaŝe ja en niaj paroloj en la Dumao — ni kritikis la ministrojn... Dum tiu ĉi persekutado ni tamen ne estis transirantaj la konstitucian limon kaj ne tuŝis la monarĥon... Tio estis la ĉefa postulo de Rodzjanko kaj de plejparto de la Dumao, al kiu devis subiĝi ĉiuj... »
« В нас уважение к престолу переплелось с протестом против того пути, которым шел государь, ибо мы знали, что это путь к пропасти... Поэтому вся работа Думы прошла под этим знаком... при докладах царю все, кто зависели или были вдохновляемы Думой, всегда твердили одно и то же: этот путь ведет династию к гибели... Открыто же в своих речах в Думе — мы бранили министров... При этой травле, однако, не переходили конституционной грани и не затрагивали монарха... Это было основное требование Родзянко и большинства Думы, которому должны были подчиниться все...[54]. »
« [la 27-an de februaro 1917] Mi ne memoras kio estis priparolata. Sed mi memoras la decidon: "Subiĝi al la imperiestra ukazo pri malfondo — konsideri la Ŝtatan Dumaon ne funkcianta, tamen la membroj de la Dumao ne disveturu, sed tuj venu por "privata kunsido". Por substreki ke tio estas privata kunsido de la membroj de la Dumao, ne kunsido de la Ŝtata Dumao mem, estis decidite kunveni ne en la Granda Halo, sed en tiu "duoncirkla". »
« Я не помню, что говорилось. Но помню решение: "Императорскому указу о роспуске подчиниться — считать Государственную думу не функционирующей, но членам Думы не разъезжаться и немедленно собраться на "частное совещание". Чтобы подчеркнуть, что это частное совещание членов Думы, а не заседание Государственной думы как таковой, решено было собраться не в большом Белом зале, а в "полуциркульном"[55]. »
« Sur revolucia marĉo, kutima al tiu ĉi afero, dancis unusola Kerenskij... Li kreskis ĉiuminute... La revolucia homa marĉo, inundinta nin, tamen havis iujn holmetojn... Tiuj ĉi "apogholmetoj", sur kiuj ne eblis stari, sed laŭ kiuj eblis kuri de unu al alia, estis la revoluciaj rilatoj, kiujn Kerenskij havis: tio estis homoj, parte interligitaj je iu organizo, parte ne interligitaj, sed agnoskintaj lian aŭtoritaton. Jen kial komence de la revolucio (krom liaj personaj kvalitoj de unuaranga aktoro) Kerenskij ludis tian rolon... Estis homoj, kiuj obeis lin... Sed ĉi tie necesas certa ĝustigo: mi volas diri, ke estis armitaj homoj kiuj obeis lin. Ĉar en la revolucia tempo la homoj estas nur tiuj, kiuj tenas enmane fusilon. La aliaj estas aĉaĵo, polvo laŭ kiu marŝas tiuj ĉi — la "fusiluloj". »
« На революционной трясине, привычный к этому делу, танцевал один Керенский... Он вырастал с каждой минутой... Революционное человеческое болото, залившее нас, все же имело какие-то кочки... Эти "кочки опоры", на которых нельзя было стоять, но по которым можно было перебегать — были те революционные связи, которые Керенский имел: это были люди, отчасти связанные в какую-то организацию, отчасти не связанные, но признавшие его авторитет. Вот почему на первых порах революции (помимо его личных качеств, как первоклассного актера) Керенский сыграл такую роль... Были люди, которые его слушались... Но тут требуется некоторое уточнение: я хочу сказать, были вооруженные люди которые его слушались. Ибо в революционное время люди только те, кто держит в руках винтовку. Остальные — это мразь, пыль, по которой ступают эти — "винтовочные"[57]. »
«Kerenskij haltis kontraŭ "eks-altrangulo" kun inspirita aspekto: — Ivan Grigorjeviĉ Ŝĉeglovitov, vi estas arestita! Potencaj, minacaj vortoj... "Vizaĝo lia estas terura". — Ivan Grigorjeviĉ Ŝĉeglovitov... via vivo estas ekster la danĝero... Sciu: la Ŝtata Dumao ne verŝas la sangon. Kia grandanimeco!.. "Li estas belega". Je tio manifestiĝis la tuta Kerenskij: aktoro ĝisosta, sed la homo kun sincera abomeno de la sango. »
« Керенский остановился против "бывшего сановника" с видом вдохновенным: — Иван Григорьевич Щегловитов — вы арестованы! Властные, грозные слова... "Лик его ужасен". — Иван Григорьевич Щегловитов... ваша жизнь в безопасности... Знайте: Государственная дума не проливает крови. Какое великодушие!.. "Он прекрасен" В этом сказался весь Керенский: актер до мозга костей, но человек с искренним отвращением к крови в крови[59]. »
« Dume la "kontraŭa flanko" ne dormis. En la tuta urbo, en ĉiuj kazernoj kaj fabrikoj okazis "rapidaj balotoj"... De ĉiu milo oni elektis po unu. Per manlevo... Oni estis elektantaj laboristajn kaj soldatajn deputitojn. Oni "organizis" la amason... Do, alivorte, oni laboris por subigi ĝin al si. »
« А "противоположная сторона" не дремала. Во всем городе, во всех казармах и заводах шли "летучие выборы"... От каждой тысячи по одному. Поднятием рук... Выбирали солдатских и рабочих депутатов. "Организовывали" массу... То есть, другими словами, работали над тем, чтобы подчинить ее себе[60]. »
« Mi komprenis kial tiu ĉi plurvizaĝa homamaso havis la saman nevortumeble aĉan vizaĝon: ja tio estis ŝtelistoj — pasintece, rabistoj — estontece... Ni troviĝis ĝuste ĉe la sojlo, kiam ili estis ŝanĝantaj la fazon... La revolucio konsistis ĝuste je tio ke ŝtelistoj transiris al sekva klaso: ili iĝis rabistoj. »
« А я понял, отчего вся эта многотысячная толпа имела одно общее неизреченно-гнусное лицо: ведь это были воры — в прошлом, грабители — в будущем... Мы как раз были на переломе, когда они меняли фазу... Революция и состояла в том, что воришки перешли в следующий класс: стали грабителями[61]. »
« Homo iom taŭzita sin ĵetis al la konserviĝinta Miljukov: — Pavel Nikolajeviĉ, kion ili deziras de mi? Mi duonjaron pasigis en malliberejo, oni min de tie elprenis, alportis ĉi tien kaj postulas ke mi estu "gvidanto de la movado". Kiu movado? Kio okazas? Mi ja scias nenion... Kio ja? Kio necesas de mi? Mi ne aŭdis kion respondis al li Miljukov... Sed kiam tiu lasta estis naviganta preter mi, post liberiĝi, mi demandis lin — kiu estas tiu ĉi homo? — Ĉu vi ne scias? Tio estas Ĥrustaljov-Nosar. »
« Человек, слегка растрепанный, бросился к сохранившемуся Милюкову: — Павел Николаевич, что они от меня хотят? Я полгода был в тюрьме, меня вот оттуда вытащили, притащили сюда и требуют, чтобы я стал "во главе движения". Какого движения? Что происходит? Я ведь ничего не знаю... Что такое? Что от меня нужно? Я не слышал, что ответил ему Милюков... Но когда последний проплывал мимо меня, освободившись, я спросил его — кто этот человек? — Разве вы не знаете? Это Хрусталев-Носарь.[62]. »
«Rodzjanko jen kaj jen estis vokata al ŝtuparo, ĉar tiu aŭ alia trupo venis por saluti la Ŝtatan Dumaon... Rodzjanko estis eliranta, parolanta pri fideleco al la patrujo kaj pri savo de Rusio. Liajn vortojn oni ne atentis, sed en la Ŝtata Dumao oni vidis novan potencon — tio estis evidente... »
« Родзянко то и дело вызывали на крыльцо, потому что та или иная "часть" пришла приветствовать Государственную думу... Родзянко выходил, говорил о верности родине и о спасении России. Его слова пропускали мимо ушей, но в Думе видели новую власть — это было ясно...[64]. »
«Rodzjanko longe ne povis decidi. Li daŭre estis demandanta, kio estos tio — ĉu ribelo aŭ ne ribelo? — Mi ne deziras ribeli. Mi ne estas ribelulo, neniun revolucion mi faris, nek volas fari. Se ĝi okazis, do ĝuste pro tio ke oni ne obeis nin... Sed mi ne estas revoluciulo. Kontraŭ supera potenco mi ne iros, mi ne volas iri. Sed aliflanke, la registaro mankas. Oni impetas al mi de ĉiuj flankoj... Ĉiuj telefonas min. Oni demandas kion fari? Kiel konduti? »
« Родзянко долго не решался. Он все допытывался, что это будет — бунт или не бунт? — Я не желаю бунтоваться. Я не бунтовщик, никакой революции я не делал и не хочу делать. Если она сделалась, то именно потому, что нас не слушались... Но я не революционер. Против верховной власти я не пойду, не хочу идти. Но, с другой стороны, ведь правительства нет. Ко мне рвутся со всех сторон... Все телефоны обрывают. Спрашивают, что делать? Как же быть?[65]. »
« Eble, oferinte la monarĥon, oni sukcesos savi la monarĥion... Tiel senforma, ankoraŭ sin mem ne konscianta, naskiĝis la ideo pri abdiko de Nikolao la 2-a favore al la neplenkreska tronheredanto... Kompreneble ĝi naskiĝis ne nur ĉe mi sola... »
« Быть может, пожертвовав монархом, удастся спасти монархию... Так, бесформенная, еще сама себя не сознающая, родилась мысль об отречении императора Николая II в пользу малолетнего наследника... Разумеется, родилась не у меня одного...[66]. »
«Rasputin ĉiujn formanĝis, ĉiujn amikojn, ĉiujn sentojn... ne plu haveblas fideluloj... Estas malfideluloj kaj malkaŝaj ribeluloj... La lastaj ekiros kontraŭ li, la unuaj sin kaŝos... Li estas sola... Pli malbona ol sola... Li estas kun ombro de Rasputin... La damnita kamparano!.. »
« Распутин всех съел, всех друзей, все чувства... нет больше верноподданных... Есть скверноподданные и открытые мятежники... Последние пойдут против него, первые спрячутся... Он один... Хуже, чем один... Он с тенью Распутина... Проклятый мужик!..[67]. »
« Por savi... por savi... necesas dispeli tiun ĉi aĉularon (kaj nin kun ĝi) per salvoj, aŭ... Aŭ necesas abdiki... Koste de la abdiko savi la vivon de la imperiestro... kaj savi la monarĥion. »
« Чтобы спасти... чтобы спасти... надо или разогнать всю эту сволочь (и нас вместе с ними) залпами, или... Или надо отречься от престола... Ценой отречения спасти жизнь государю... и спасти монархию[68]. »
« Regos la neplenkreska caro... do — regento. Regento? Kiu? Miĥail Aleksandroviĉ? Jes, ŝajnas... Poste la Supera Komandanto... Nu, grandprinco Nikolaj Nikolajeviĉ, certe... »
« Царствовать будет малолетний царь... значит — регент. Регент? Кто? Михаил Александрович? Да, кажется... Потом Верховный Главнокомандующий... Ну, великий князь Николай Николаевич, конечно...[69]. »
« Некоторые начинают уже приветствовать и "Совет солдатских и рабочих депутатов". Его исполнительный комитет сидит у нас под боком... Мы ясно чувствуем, что это вторая власть...[70]. »
« Plia plago estis — arestoj... Pluraj membroj de la Ŝtata Dumao okupiĝas sole pri liberigado de la arestitoj... Oni devas ankoraŭ danki dion, ke estis donita slogano: "Trenu al la Dumao — tie oni decidos"... La Dumao transformiĝis je grandega arestejo... Kun sola diferenco ke antaŭe al la arestejo trenis policistoj dum nun oni trenas policistojn... [...] Kabineton de Rodzjanko ni ankoraŭ defendas... Ĉi tien ni klopodas koncentri la arestitojn, kiujn eblas tuj liberigi. »
« Еше одним бедствием были — аресты... Целый ряд членов Думы занят исключительно тем, чтобы освобождать арестованных... Еще слава богу, что дан лозунг: "Тащи в Думу — там разберут"... Дума обратилась в громадный участок... С тою только разницей, что раньше в участок таскали городовые, а теперь тащат городвых... [...] Кабинет Родзянко мы еще удерживаем... Сюда мы стараемся сконцентрировать арестованных, которых можно немедленно освободить[72]. »
« Kiujn ne eblis liberigi precipe konsiderante ilian propran sekurecon, ni sendis al la tiel nomata "pavilono de ministroj", kiun grimacanta sorto faris "pavilono de arestitaj ministroj" [...] La aliajn arestitojn (plej multajn), kiujn eblis liberigi, ni ioman tempon tenis ĉi tie, en la kabineto de Rodzjanko. Ili kutime sidis kelkajn horojn dum por ili estis farataj respektivaj "dokumentoj". »
« Тех, кого нельзя было выпустить хотя бы из соображений их собственной безопасности, направляли в так называемый "павильон министров", который гримасничающая судьба сделала "павильоном арестованных министров" [...] Остальных арестованных (таковых было большинство), которых можно было выпустить, мы передерживали вот тут, в кабинете Родзянко. Они обыкновенно сидели несколько часов, пока для них изготовлялись соответственные "документы"[73]. »
« Tiuj — terura invado de novbarbaroj, tiomfoje antaŭsentita kaj finfine okazinta... Tio estis skitoj. Cetere ili havas atributojn de la 20-a jarcento — mitralojn, sovaĝe rorantajn aŭtojn... Sed tio estas ekstere... En ilia brusto estas vila, besta, vere skita koro... »
« Эти — это страшное нашествие неоварваров, столько раз предчувствуемое и наконец сбывшееся... Это — скифы. Правда, они с атрибутами ХХ века — с пулеметами, с дикорычащими автомобилями... Но это внешне... В их груди косматое, звериное, истинно скифское сердце...[74]. »
«Rodzjanko estis iranta, parolanta per sia zaporogia baso sonorilajn parolojn, krianta pri la patrujo, pri "ni ne permesos al la malamiko, damnita germano, pereigi nian panjon Rusujon"... — kaj ĉion similan li estis diranta kaj elvokanta ĉe kortuŝitaj (por minuto) homoj tondran "hura"... »
« Родзянко шел, говорил своим запорожским басом колокольные речи, кричал о родине, о том, что "не позволим врагу, проклятому немцу, погубить нашу матушку-Русь"... — и все такое говорил и вызывал у растроганных (на минуту) людей громовое "ура"...[75]. »
« Aliaj komencis je ies invito kunveni en la halo de la Armeo kaj Floto, ĉe angulo de Litejnij kaj Kiroĉnaja... Iĝis konate ke proksimume 2000 oficiroj venis tien kaj okazas kunsido... »
« Другие стали по чьему-то приглашению собираться в зал Армии и Флота, на углу Литейного и Кирочной... Стало известно, что около 2000 офицеров собралось там и что идет заседание...[76]. »
« Princo Lvov, pri kiu mi persone sciis nenion, la "publiko" gurdis ke li estas bonega, ĉar li estris "Zemgor", sendispute enveturis en la Miljukov-listo sur la piedestalon de ĉefministro... »
« Князь Львов, о котором я лично не имел никакого понятия, "общественность" твердила, что он замечательный, потому что управлял "Земгором", непререкаемо въехал в милюковском списке на пьедестал премьера...[77]. »
« [...] la ministro pri eksteraj aferoj — Miljukov, tio estis senduba afero. Efektive Miljukov estis je la kapo pli alta ol la aliaj, per la intelekto kaj karaktero. »
« [...] министр иностранных дел — Милюков, это не вызывало сомнений. Действительно, Милюков был головой выше других и умом и характером.[78]. »
«Guĉkov — milita ministro. Guĉkov delonge interesiĝis pri militaj aferoj, li havis sendubajn meritojn. Estinte prezidanto de la 3-a Ŝtata Dumao, li tre multe faris por la armeo. »
« Гучков — военный министр. Гучков издавна интересовался военным делом, за ним числились несомненные заслуги. Будучи руководителем III Государственной думы, он очень много сделал для армии[79]. »
« Sed nur ministro pri financoj estis ne trovebla kvazaŭ kaŝita trezoro... Kaj subite iel en la liston ensaltis Tereŝĉenko. Miĥail Ivanoviĉ Tereŝĉenko estis tre ĉarma, ricevis eŭropan edukon, bonege "gvidis" la aŭton kaj ĝenerale impresis kiel dando oble pli ol laŭpaperaj aristokratoj. Lastatempe li tre "interesiĝis pri la revolucio", farante ion en la milit-industria komitato. Krome li estis sufiĉe riĉa. »
« Но вот министр финансов не давался как клад... И вдруг каким-то образом в список вскочил Терещенко. Михаил Иванович Терещенко был очень мил, получил европейское образование, великолепно "лидировал" автомобиль и вообще производил впечатление денди гораздо более, чем присяжные аристократы. Последнее время очень "интересовался революцией", делая что-то в военно-промышленном комитете. Кроме того, был весьма богат[80]. »
« Tiel, tablorande, je tiu ĉi sovaĝa akvokirlo de duonfrenezaj homoj, naskiĝis tiu ĉi listo el la kapo de Miljukov, ĉe tio eĉ tiun ĉi kapon oni devis premi ambaŭmane por ke ĝi almenaŭ ion elpensu. Historiistoj estonte, ankaŭ Miljukov mem, verŝajne bildigos tion ĉi tute alie: oni bildigos kiel frukton de plej profundaj konsideroj kaj rezulton de "rilatumo de realaj fortoj". Mi ja priskribas kiel estis. Turgenev asertis ke la rusa popolo havas "la cerbon malrektan". Tuta nia revolucia movado klare havis tiun ĉi cerbomalrektecon, kies sekvo estis tiu ĉi listo de duonfuŝuloj kiel premio je cent jaroj de "lukto kontraŭ historia potenco". »
« Так, на кончике стола, в этом диком водовороте полусумасшедших людей, родился этот список из головы Милюкова, причем и голову эту пришлось сжимать обеими руками, чтобы она хоть что-нибудь могла сообразить. Историки в будущем, да и сам Милюков, вероятно, изобразят это совершенно не так: изобразят как плод глубочайших соображений и результат "соотношения реальных сил". Я же рассказываю как было. Тургенев утверждал, что у русского народа "мозги — набекрень". Все наше революционное движение ясно обнаружило эту мозгобекренность, результатом которой и был этот список полуникчемных людей, как приз за сто лет "борьбы с исторической властью"[81]. »
« La plej peza kaj stulta en tiu ĉi historio estis situacio nia — de la konservativa tendaro. Malamon al la revolucioj ni ensuĉis se ne kun patrina lakto, do kun la Japana milito. Ni luktis kontraŭ la revolucio kiom sufiĉis niaj fortoj, la tutan vivon. En 1905 ni subpremis ĝin. Sed en 1915, precipe pro tio ke konstituci-demokratoj iĝis duonpatriotoj, ni, patriotoj, estis devigitaj iĝi duonkonstituci-demokratoj. Ekde tio komenciĝis ĉio. "Ni gurdos: ĉion por la milito — se vi kritikos la potencon"... Kaj jen mi komencis kritiki por ke oni militu. Kaj fine ni trovis nin en la sama sako kun revoluciuloj, en la sama kolegio kun Kerenskij kaj Ĉĥeidze. »
« Тяжелее и глупее всего было в этой истории положение наше — консервативного лагеря. Ненависть к революции мы всосали если не с молоком матери, то с японской войной. Мы боролись с революцией, сколько хватало наших сил, всю жизнь. В 1905-м мы ее задавили. Но вот в 1915-м, главным образом, потому, что кадеты стали полупатриотами, нам, патриотам, пришлось стать полукадетами. С этого все и пошло. "Мы будем твердить: все для войны, — если вы будете бранить власть"... И вот мы стали ругаться, чтобы воевали. И в результате оказались в одном мешке с революционерами, в одной коллегии с Керенским и Чхеидзе[82]. »
« Вернувшись, Родзянко без конца читал нам бесконечные ленты с прямого провода. Это были телеграммы от Алексеева из Ставки и Рузского из Пскова. Алексеев находил необходимым отречение государя императора[83]. »
« Penso pri la abdiko estis maturiĝanta en la kapoj kaj koroj per si mem. Ĝi kreskis de malamo al la monarĥo, sen paroli pri ĉiuj aliaj sentoj, kiujn tage kaj nokte ĵetadis al nia vizaĝo revolucia homamaso. Je la tria tago de la revolucio, demando ĉu povos regi plu la imperiestro, al kies vizaĝo estis senpune ĵetitaj ĉiuj ofendoj, estis jam evidente decidita je la fundo de ĉies animoj. »
« Мысль об отречении созревала в умах и сердцах как-то сама по себе. Она росла из ненависти к монарху, не говоря о всех прочих чувствах, которыми день и ночь хлестала нам в лицо революционная толпа. На третий день революции вопрос о том, может ли царствовать дальше государь, которому безнаказанно брошены в лицо все оскорбления, был уже, очевидно, решен в глубине души каждого из нас[84]. »
« Ni estis relative malmultaj tiutempe — membroj de la Ŝtata Dumao de moderaj opinioj. Elekto estis farita en la unua tago je maniero "provoka" de nia flanko. Kiam Golubev estis leganta ukazon pri malfermo de la Dumao, ĉe la vortoj "laŭ ukazo de la imperiestro" — ĉiuj "bonordaj" homoj ekstaris. Ĉiuj "aĉuloj" plu sidis. La "bonorduloj" estis ŝajne 101 kaj la centunua estis P. B. Struve. »
« Нас было сравнительно немного тогда — членов Государственной думы умеренных воззрений. Отбор был сделан в первый же день "провокационным" с нашей стороны способом. Когда Голубев читал указ об открытии думы, при словах "по указу его императорского величества" — все "порядочные" люди встали. Все "мерзавцы" остались сидеть. "Порядочных" оказалось, кажется, 101, и сто первым был П. Б. Струве[85]. »
« [la 2-an de marto 1917] La imperiestro parolis mallaŭte, sed tre klare. Lia voĉo estis malalta, sufiĉe densa, la parolmaniero kun ioma influo de eksterlandaj lingvoj. Li malmulte elparolis "ѣ", pro kio ĝi sonis ne kiel "крѣпла", sed preskaŭ kiel "крепла". Tiu ĉi gvardia akĉento estis la sola kio ŝajnis al mi, provinciulo, fremda. Ĉio alia estis proksima, tamen ne majesta, sed inverse simpatia per sia konfuziĝemo. »
« Государь говорил негромко, но очень явственно и четко. Голос у него был низкий, довольно густой, а выговор чуть-чуть с налетом иностранных языков. Он мало выговаривал "ѣ", почему последнее слово звучало не как "крѣпла", а почти как "крепла". Этот гвардейский акцент — единственное, что показалось мне, провинциалу, чужим. А остальное было близкое, но не величественное, а, наоборот, симпатичное своей застенчивостью[87]. »
« [la 2-an de marto 1917] Sed kiu estis komplete certa je si mem kaj je kiu sola estis pli da "majesto" ol en ambaŭ liaj caraj gepatroj, tio estis knabeto — carido. En blanka ĉemizeto, kun blanka kalpako enmane, la infano estis eksterordinare bela. »
« Но кто был совершено в себе уверен и в ком одном было больше "величественности", чем в его обоих царственных родителях, — это был маленький мальчик — цесаревич. В белой рубашечке, с белой папахой в руках, ребенок был необычайно красив[88]. »
« [vizito al Nikolao la 2-a en 1909] Matroso Derevenko, kiu estis la onklo[89] ĉe la tronheredanto kaj kiu ekaŭdis ke Voliniaj kamparanoj prezentas sin, ekdeziris ekvidi la siajn... Kaj ankaŭ li — "eliris"... Bela, ege simila al la unua amanto el ukraina trupo (la haroj kiel korva flugilo dum la vizaĝo blanka kvazaŭ li estus uzanta kremon Simon), — li, glitante laŭ pargeto, eliris, etendinte la manojn — "favore": — Saluton, samlandanoj!.. Nu, kiel vi fartas tie?... Estis tre amuze... »
« Матрос Деревенько, который был дядькой у наследника цесаревича и который услышал, что волынские крестьяне представляются, захотел повидать своих... И вот он тоже — "вышел"... Красивый, совсем как первый любовник из малорусской труппы (воронова крыла волосы, а лицо белое, как будто он употреблял creme Simon), — он, скользя по паркету, вышел, протянув руки — "милостиво": — Здравствуйте, земляки!.. Ну, как же вы там?.. Очень было смешно...[90]. »
« [fervoja vojaĝo kun Aleksandr Guĉkov por abdiko de Nikolao la 2-a ] Fervojstacio estis flugantaj preter ni... Fojfoje ni haltis... Mi memoras ke A.I. Guĉkov fojfoje estis faranta mallongajn parolojn de sur vagonplatformo... ĉar ne eblis alie... Sur peronoj staris homamaso kiu ĉion sciis... Tio estas ĝi sciis ke ni veturas al la caro... Kaj kun ĝi necesis interparoli... »
« Станции проносились мимо нас... Иногда мы останавливались... Помню, что А. И. Гучков иногда говорил краткие речи с площадки вагона... это потому, что иначе нельзя было... На перронах стояла толпа, которая все знала... То есть она знала, что мы едем к царю... И с ней надо было говорить...[91]. »
« [ Nikolao la 2-a al delegacio dum sia abdiko ] Mi decidis abdiki... Ĝis la tria horo de la hodiaŭa tago mi opiniis ke mi povos abdiki favore al la filo Aleksej... Sed ĝis tiu tempo mi ŝanĝis la decidon favore al la frato Miĥail... Mi esperas ke vi komprenos sentojn de la patro... »
« Я принял решение отречься от престола... До трех часов сегодняшнего дня я думал, что могу отречься в пользу сына Алексея... Но к этому времени я переменил решение в пользу брата Михаила... Надеюсь, вы поймете чувства отца...[92]. »
« [dum abdiko de Nikolao la 2-a ] Se devos abdiki ankaŭ la sevka, — do ankaŭ Miĥail povos abdiki la tronon... Sed la neplenkreska tronheredanto ne povas abddiki — lia abdiko estus malvalida. »
« Если придется отрекаться и следующему, — то ведь Михаил может отречься от престола... Но малолетний наследник не может отречься — его отречение недействительно[94]. »
« [dum abdiko de Nikolao la 2-a ] Se io ankoraŭ povus kvietigi la ondojn — tio estas se la nova imperiestro surtroniĝos, ĵurinte al la konstitucio... Miĥail povos ĵuri. La neplenkreska Aleksej — ne. »
« Если что может еще утишить волны, — это если новый государь воцарится, присягнув конституции... Михаил может присягнуть. Малолетний Алексей — нет...[95]. »
« [dum abdiko de Nikolao la 2-a ] Se ĉi tie estas jura malĝusteco... Se la imperiestro ne rajtas abdiki favore al la frato... Estu malĝusteco!.. Eble per tio estas gajnata tempo... Iun tempon regos Miĥail, kaj poste, kiam ĉio trankviliĝos, iĝos klare ke li ne rajtas regi, la trono transiros al Aleksej Nikolajeviĉ. »
« Если здесь юридическая неправительность... Если государь не может отрекаться в пользу брата... Пусть будет неправительность!.. Может быть, этим выиграется время... Некоторое время будет править Михаил, а потом, когда все угомонится, выяснится, что он не может царствовать, и престол перейдет к Алексею Николаевичу...[96]. »
« [dum abdiko de Nikolao la 2-a ] Abdiko favore al Miĥail Aleksandroviĉ malkongruas al la leĝo pri tronheredo. Sed ne eblas ne vidi ke tiu ĉi solvo havas ĉe la nunaj cirkonstancoj seriozajn avantaĝojn. Ĉar se surtroniĝos la neplenkreska Aleksej, necesos respondi tre malfacilan demandon: ĉu la gepatroj restos kun li aŭ ili devos disiĝi. Je la unua kazo, do se la gepatroj restos en Rusio, la abdiko estos, je la okuloj de tiuj kiujn ĝi interesas, kvazaŭ fiktiva... Speciale tio koncernas la imperiestrinon... Oni diros, ke ŝi same regas ĉe la filo kiel ĉe la edzo... Konsiderante nunan rilaton al ŝi, — tio kaŭzus la plej neeblajn malfacilaĵojn. Se disigi la neplenkreskan imperiestron kaj la gepatroj, do, sen paroli pri malfacileco de tiu ĉi afero, tio povus tre malbone influi lin. Sur la trono estos kreskanta la junulo, malamanta ĉion ĉirkaŭ si kiel prinozistojn, forprenintajn de li la patron kaj la patrinon... Konsiderante malsanecon de la infano tio senteblos speciale akre... »
« Отречение в пользу Михаила Александровича не соответствует закону о престолонаследии. Но нельзя не видеть, что этот выход имеет при данных обстоятельствах серьезные удобства. Ибо если на престол взойдет малолетний Алексей, то придется решать очень трудный вопрос: останутся ли родители при нем или им придется разлучиться. В первом случае, т. е. если родители останутся в России, отречение будет в глазах тех, кого оно интересует, как бы фиктивным... В особенности это касается императрицы... Будут говорить, что она так же правит при сыне, как при муже... При том отношении, какое сейчас к ней, — это привело бы к самым невозможным затруднениям. Если же разлучить малолетнего государя с родителями, то, не говоря о трудности этого дела, это может очень вредно отразиться на нем. На троне будет подрастать юноша, ненавидящий все окружающее, как тюремщиков, отнявших у него отца и мать... При болезненности ребенка это будет чувствоваться особенно остро...[97]. »
« [dum abdiko de Nikolao la 2-a ] Mi subite eksentis, ke ekde tiu ĉi minuto la vivo de la imperiestro estas ekster danĝero... kaj duono de la dornoj, pikintaj la koron de liaj regatoj, estis forŝiritaj kun tiu ĉi papereto. Tiom noblaj estis tiuj ĉi adiaŭaj vortoj... Kaj tiom eksenteblis ke li, same kiel ni kaj eble oble pli, amas Rusion... »
« Я вдруг почувствовал, что с этой минуты жизнь государя в безопасности... половина шипов, возившихся в сердце его подданных, вырывались этим лоскутком бумаги. Так благородны были эти прощальные слова... И так почувствовалось, что он так же, как и мы, а, может быть, гораздо больше, любит Россию...[98]. »
« [dum abdiko de Nikolao la 2-a ] Estis unu punkto, kiu tre zorgigis min... Mi ĉiam estis pensanta ke eble se Miĥail Aleksandroviĉ rekte kaj definitive proklamos "konstitucian ordon de la regado", por li estos pli facile deteni la tronon... Mi diris tion ĉi al la imperiestro... Mi petis lin en la loko, kie estis dirite: "...kun reprezentantoj en leĝofaraj institucioj, sur la bazo, kiu estis establita de ili..." alskribi: "doninte je tio tutpopolan ĵuron". La imperiestro tuj konsentis. — Ĉu vi opinias ke tio necesas? Kaj, eksidinte ĉe la tablo, li alskribis per krajono: "doninte je tio nerompeblan ĵuron". Li skribis ne "tutpopola" sed "nerompebla", kio certe stile estis oble pli bone. Tio estis la sola ŝanĝo kiu estis farita... »
« Был один пункт, который меня тревожил... Я все думал о том, что, может быть, если Михаил Александрович прямо и до конца объявит "конституционный образ правления", ему легче будет удержаться на троне... Я сказал это государю... И просил его в том месте, где сказано: "...с представителями народа в законодательных учреждениях, на тех началах, кои будут ими установлены...", приписать: "принеся в том всенародную присягу". Государь сейчас же согласился. — Вы думаете, это нужно? И, присев к столу, приписал карандашом: "принеся в том ненарушимую присягу". Он написал не "всенародную", а "ненарушимую", что, конечно, было стилистически гораздо правильнее. Это единственное изменение, которое было внесено...[99]. »
« [dum abdiko de Nikolao la 2-a ] Poste mi petis la imperiestron: — Via imperiestra moŝto... Vi diris ke vi venis al la penso pri abdiko favore al grandprinco Miĥail Aleksandroviĉ hodiaŭ je la 3-a horo tage. Estus dezirinde ke ĝuste tiu ĉi horo estu indikita ĉi tie, ĉar en tiu minuto vi faris la decidon... Mi ne deziris ke iam iu povus diri ke la manifesto estis "eldevigita"... Mi vidis ke la imperiestro min komprenis kaj evidente tio komplete kongruis al lia deziro, ĉar li tuj akceptis kaj skribis: "la 2-an de marto, la 15-a horo", do je la 3-a horo tage... La horloĝo tiutempe montris la dekunuan kaj iom nokte... »
« Затем я просил государя: — Ваше величество... Вы изволили сказать, что пришли к мысли об отречении в пользу великого князя Михаила Александровича сегодня в 3 часа дня. Было бы желательно, чтобы именно это время было обозначено здесь, ибо в эту минуту вы приняли решение... Я не хотел, чтобы когда-нибудь кто-нибудь мог сказать, что манифест "вырван"... Я видел, что государь меня понял, и, по-видимому, это совершенно совпало с его желанием, потому что он сейчас же согласился и написал: "2 марта, 15 часов", то есть 3 часа дня... Часы показывали в это время начало двенадцатого ночи...[100]. »
« [dum abdiko de Nikolao la 2-a ] [...] la imperiestro skribis ĉeeste de ni ukazon al la Reganta Senato pri nomumo de la prezidanto de la Konsilio de Ministroj... Tion la imperiestro skribis ĉe alia tablo kaj li demandis: — Kiun vi opinias? Ni diris: Princon Lvov. La imperiestro diris kun specifa intonacio, — mi ne povas transdoni tion: — Aĥ, Lvov? Bone — Lvov... Li skribis kaj subskribis... La tempo laŭ mia peto estis indikita por valideco de la ago du horojn pli fure ol la abdiko, do la 13-a horo. »
« [...] государь написал при нас указ Правительствующему Сенату о назначении председателя Совета Министров... Это государь писал у другого столика и спросил: — Кого вы думаете?.. Мы сказали: Князя Львова... Государь сказал как-то особой интонацией, — я не могу этого передать: — Ах, Львов? Хорошо — Львова... Он написал и подписал... Время по моей же просьбе было поставлено для действительности акта двумя часами раньше отречения, т. е. 13 часов[101]. »
« [Nikolao la 2-a dum abdiko ] Mi deziras unue veturi al la ĉefkomandejo... adiaŭi... Kaj poste mi dezirus viziti la panjon... Do mi pensas ĉu veturi al Kievo aŭ peti ŝin alveturi al mi... Kaj poste — al Carskoje. »
« Я хочу сначала проехать в Ставку... проститься... А потом я хотел бы повидать матушку... Поэтому я думаю или проехать в Киев, или просить ее приехать ко мне... А потом — в Царское...[102]. »
« [ Aleksandr Guĉkov al homamaso apud vagono post abdiko de Nikolao la 2-a ] Rusaj homoj... forigu la ĉapojn, krucosignu vin, preĝu al dio... La imperiestro por savi Rusion rezignis je sia cara servo... La caro subskribis abdikon. Rusio ekiras novan vojon... Ni petu dion ke li estu favora al ni... La homamaso estis foriganta la ĉapojn kaj sin krucosignanta... Kaj estis terure kviete... »
« Русские люди... Обнажите головы, перекреститесь, помолитесь богу... Государь император ради спасения России снял с себя... свое царское служение... Царь подписал отречение от престола. Россия вступает на новый путь... Будем просить бога, чтобы он был милостив к нам... Толпа снимала шапки и крестилась... И было страшно тихо...[104]. »
« [rakonto de generalo Nikolaj Ruzskij ] La 28-an de februaro estis ordonite al du brigadoj, unu forprenita de la Norda fronto, la alia de tiu Okcidenta, iri por obeiigi Petrogradon. Al generalo-adjutanto Ivanov estis ordonite iĝi komandestro de tiuj ĉi trupoj. Li devus resti apud Petrogrado, sed ne entrepreni rezolutajn agojn ĝis speciala ordono. Kiel plej proksima taĉmento estis donitaj al li du batalionoj de kavaliroj de la ordeno de Sankta Georgo, kiuj estis persona gvardio de la imperiestro en la ĉefkomandejo. De la Norda fronto ekiris du regimentoj de la 38-a infanteria divizio, konsideritaj la plej bonaj en la fronto. Sed ie inter Luga kaj Gatĉino tiuj ĉi regimentoj ekribelis kaj rifuzis marŝi al Petrogrado. La brigado, prenita de la Okcidenta fronto, ankaŭ ne atingis ĝin. Fine ankaŭ du batalionoj de la Georgo-kavaliroj ekmalobeis. »
« 28 февраля был отдал приказ двум бригадам, одной снятой с Северного фронта, другой — с Западного, двинуться на усмирение Петрогада. Генерал-адъютанту Иванову было приказано принять командование над этими частями. Он должен был оставаться в окрестностях Петрограда, но не предпринимать решительных действий до особого распоряжения. Для непосредственного окружения ему были даны два батальона георгиевских кавалеров, составлявших личную охрану государя в Ставке. С Северного фронта двинулись два полка 38-й пехотной дивизии, которые считались лучшими на фронте. Но где-то между Лугой и Гатчиной эти полки взбунтовались и отказались идти на Петроград. Бригада, взятая с Западного фронта, тоже не дошла. Наконец, и два батальона георгиевцев тоже вышли из повиновения[105]. »
« [rakonto de generalo Nikolaj Ruzskij ] La unuan de marto generalo Aleksejev pridemandis telegrame ĉiujn ĉefkomandestrojn de la frontoj. Tiuj ĉi telegramoj petis la ĉefkomandestrojn esprimi sian opinion pri dezirindeco en la aktualaj cirkonstancoj de abdiko de la imperiestro favore al la filo. Ĝis la unua horo tage la duan de marto ĉiuj respondoj de la ĉefkomandestroj estis ricevitaj kaj koncentriĝis je la manoj de generalo Ruzskij. [...] Ĉiuj kvin ĉefkomandestroj de la frontoj kaj generalo Aleksejev (gen. Aleksejev estis stabestro ĉe la imperiestro) subtenis la abdikon de la imperiestro. Je la unua horo la duan de marto generalo Ruzskij, akompanata de sia stabestro generalo Danilov kaj Saviĉ[106] — generalo-kantonmentigisto, estis akceptitaj de la imperiestro. La imperiestro akceptis ilin en la sama vagono, en kiu post kelkaj horoj okazis la abdiko. »
« Первого марта генерал Алексеев запросил телеграммой всех главнокомандующих фронтами. Телеграммы эти запрашивали у главнокомандующих их мнение о желательности при данных обстоятельствах отречения государя императора от престола в пользу сына. К часу дня второго марта все ответы главнокомандующих были получены и сосредоточились в руках генерала Рузского. [...] Все пять главнокомандующих фронтами и генерал Алексеев (ген. Алексеев был начальником штаба при государе) высказались за отречение государя императора от престола. В час дня второго марта генерал Рузский, сопровождаемый своим начальником штаба генералом Даниловым и Савичем — генерал-квартирмейстером, был принят государем. Государь принял их в том же самом вагоне, в котором через несколько часов было отречение[107]. »
« [rakonto de generalo Nikolaj Ruzskij ] Post tio ĉi estis verkita konciza telegramo, informanta generalon Aleksejev ke la imperiestro faris decidon abdiki. Generalo Ruzskij prenis la telegramon kaj foriris, sed iom prokrastis ĝian sendon, ĉar li sciis ke Guĉkov kaj Ŝulgin matene ekveturis de Petrogrado: li deziris konsulti ilin speciale rilate kiu iĝos estro de la registaro. Generalo Ruzskij ne fidis al Lvov kaj preferis Rodzjanko. Guĉkov kaj Ŝulgin estis atendataj tre baldaŭ. Sed jam je la tria horo tage, de la imperiestro venis iu kun ordono redoni la telegramon. Je la sama tempo generalo Ruzskij eksciis ke la imperiestro ŝanĝis la ideon kaj la abdiko okazos favore ne al Aleksej Nikolajeviĉ, sed al Miĥail Aleksandroviĉ. Post ripeta ordono redoni la telegramon, la telegramo estis redonita, do ĝi ne estis sendita. »
« После этого была составлена краткая телеграмма, извещавшая генерала Алексеева о том, что государь принял решение отречься от престола. Генерал Рузский взял телеграмму и удалился, но несколько медлил с отправкой ее, так как он знал, что Гучков и Шульгин утром выехали из Петрограда: он хотел посоветоваться с ними особенно по вопросу о том, кто станет во главе правительства. Генерал Рузский не доверял Львову и препочитал Родзянко. Гучкова и Шульгина ожидали с часу на час. Но уже в три часа дня от государя пришел кто-то с приказанием вернуть телеграмму. Тогда же генерал Рузский узнал, что государь передумал в том смысле, что отречение должно быть не в пользу Алексея Николаевича, а в пользу Михаила Александровича. После повторного приказания вернуть телеграмму, телеграмма была возвращена и, таким образом, послана не была[108]. »
« [dum abdiko de Nikolao la 2-a ] Proksimume je la unua nokte, eble je la dua, oni akceptis la duan ekzemplenon de la abdiko. Ambaŭ ekzempleroj estis subskribitaj de la imperiestro. Ilia sorto, laŭ miaj informoj, estis jena. Unu ekzempleron mi kaj Guĉkov lasis tiam al generalo Ruzskij. Tiu ĉi ekzemplero troviĝis ĉe lia stabestro, generalo Danilov. En aprilo 1917 tiu ĉi ekzemplero estis alportita de generalo Danilov al la estro de la Provizora Registaro princo Lvov. La alian ekzempleron mi kaj Guĉkov alportis al Petrogrado. »
« Около часу ночи, а может быть двух, принесли второй экземпляр отречения. Оба экземпляра были подписаны государем. Их судьба, насколько я знаю, такова. Один экземпляр мы с Гучковым тогда же оставили генералу Рузскому. Этот экземпляр хранился у его начальника штаба, генерала Данилова. В апреле месяце 1917 года этот экземпляр был доставлен генералом Даниловым главе Временного правительства князю Львову. Другой экземпляр мы повезли с Гучковым в Петроград[109]. »
« [kunsido pri eventuala abdiko de Miĥail Aleksandroviĉ ] Oni priparolis jenon: ĉu indas al la grandprinco akcepti la tronon aŭ ne... Mi ne memoras ĉiujn parolojn. Sed mi memoras ke nur du subtenis la akcepton. Tiuj du estis: Miljukov kaj Guĉkov... »
« Говорили о том: следует ли великому князю принять престол или нет... Я не помню всех речей. Но я помню, что только двое высказались за принятие престола. Эти двое были: Милюков и Гучков...[111]. »
« Antaŭ multaj jaroj, la 14-an de decembro 1825, estis same kiel nun — Nikolao kaj Miĥail... Nikolao estis la imperiestro. Miĥail — lia frato... Same kiel nun... Same kiel nun eksplodis insurekcio... La insurekcio de decembristoj. Kion faris Nikolao? Nikolao diris: — Morgaŭ mi estos morta aŭ imperiestro... Sekvan tagon li ekrajdis ĉevalon, sin ĵetis al la placo kaj per mitrajlo subpremis la insurekcion... Kion faris Miĥail? Li sekvis la pli aĝan fraton... Same kiel nun... Jes, same kiel nun, ĉar ankaŭ nun Miĥail sekvis la fraton Nikolaon... »
« Много лет тому назад, 14 декабря 1825 года, были, как и теперь, — Николай и Михаил... Николай был государь. Михаил — его брат... Как и теперь... Как и теперь, разразился военный бунт... Бунт декабристов. Что сделал Николай? Николай сказал: — Завтра я или мертв, или император... Завтра он вскочил на коня, бросился на площадь и картечью усмирил бунт... Что сделал Михаил? Он последовал за старшим братом... Как и теперь... Да, как и теперь, потому что и теперь Михаил пошел за братом Николаем...[113]. »
« [sekretario de Miĥail Aleksandroviĉ dum ties abdiko ] Li transdonis al ni, ke la grandprinco petis uzi je lia nomo pronomon "mi", ne "ni" (ni ĉie uzis "ni"), ĉar la grandprinco konsidras ke li ne akceptis la tronon, la imperiestro ne estis, do li ne devas diri — "ni". Due, pro la sama kialo, anstataŭ la vortoj "ni ordonas", kiel ni skribis, — uzi la vortojn "mi petas". Kaj fine, la grandprinco atentigis ke en la teksto nenie aperas la vorto "dio" dum tiaj aktoj ne povas esti sen la dia nomo. »
« Он передал, что великий князь просил употреблять от его лица местоимение "я", а не "мы" (у нас всюду было "мы"), потому что великий князь считает, что он престола не принял, императором не был, а потому не должен говорить — "мы". Во-вторых, по этой же причине, вместо слова "повелеваем", как мы написали, — употребить слово "прошу". И наконец, великий князь обратил внимание на то, что нигде в тексте нет слова "бог", а таких актов без упоминания имени божия не бывает[115]. »
« [grandprinco Miĥail Aleksandroviĉ ] Li estis fragila, delikata, naskita ne por tiaj teruraj minutoj, sed li estis sincera kaj homeca. Sur li tute mankis masko. Kaj mi pensis: "Kiom bonega konstitucia monarĥo li povus esti..." Ve... Tie, en najbara ĉambro, oni estis verkantaj abdikon de la dinastio. »
« Он был хрупкий, нежный, рожденный не для таких ужасных минут, но он был искренний и человечный. На нем совсем не было маски. И мне думалось: "Каким хорошим конституционным монархом он был бы..." Увы... Там, в соседней комнате, писали отречение династии[116]. »
« [grandprinco Miĥail Aleksandroviĉ ] Li diris al mi: — Estas tre peze al mi... Min turmentas ke mi ne povis konsulti la miajn. Ja la frato abdikis pro si mem... Sed mi, okazas tiel, abdikas pro ĉiuj... »
« Он сказал мне: — Мне очень тяжело... Меня мучает, что я не мог посоветоваться со своими. Ведь брат отрекся за себя... А я, выходит так, отрекаюсь за всех...[117]. »
« [post abdiko de Miĥail Aleksandroviĉ ] Nabokov prenis por sia memoro la plumon, per kiu subskribis Miĥail Aleksandroviĉ. Kaj mi memoras ke la aperinta tiutempe Kerenskij impetis for al tipografio (iu ripetis ke en iu ajn momento oni povos "enrompiĝi"). Post duonhoro tra la tuta urbo oni estis gluantaj afiŝojn: "Nikolao abdikis favore al Miĥail. Miĥail abdikis favore al la popolo". »
« [...] Набоков взял себе на память перо, которым подписал Михаил Александрович. И помню, что появившийся к этому времени Керенский умчался стремглав в типографию (кто-то еще раз сказал, что могут каждую минуту "ворваться"). Через полчаса по всему городу клеили плакаты: "Николай отрекся в пользу Михаила. Михаил отрекся в пользу народа"[118]. »
« [dialogo kun generalo Abram Dragomirov ] [...] vi diris tiam, en oktobro 1918: "Foje ŝajnas al mi, ke necesas mortpafi duonon de la armeo por savi la alian". »
« [...] вы сказали тогда, в октябре 1918 года: "Мне иногда кажется, что нужно расстрелять половину армии, чтобы спасти остальную"[119]. »
« Ni same traktas la "judaĉojn" kiel ili [bolŝevistoj] traktas la "burĝaĉojn". Ili krias: "Morton al la burĝaĉoj" kaj ni respondas: "Batu la judaĉojn". »
« Мы так же относимся к "жидам", как они к "буржуям". Они кричат: "Смерть буржуям", а мы отвечаем: "Бей жидов"[120]. »
« Oficira homamaso. Mi ne scias kial, sed oficiroj ĉiam malbone impresas min kiam ili kuniĝas je "amasoj"... La oficiro laŭ senco estas "solulo"... Li devas esti ĉirkaŭita de soldatoj. Tiukaze estas klare kial li estas "oficiro" [...] Kaj tiu ĉi impreso estas speciale forta, se kompari "oficirajn rotojn" kun "junkroj"... Ŝajne la "oficiraj rotoj" devus esti la plej idealaj trupoj... Sed ne... En ili senteblas rompiteco, mankas sano, mankas mensa sano... Kaj, kvankam tio sonas strange, ne senteblas disciplino. Dume la junkroj ĉiam kaŭzas animvigligan impreson: tiun de kunpremita risorto, preta je iu ajn minuto malpremixgi laŭ ordono de sia estro. »
« Толпа офицеров. Не знаю почему, на меня всегда офицеры производят самое тяжелое впечатление, когда они собираются "толпами"... Офицер по существу "одиночка"... Он должен быть окружен солдатами. Тогда понятно, почему он "офицер" [...] И это впечатление особенно ярко, если сравнить "офицерские роты" с "юнкерами"... Казалось бы, "офицерские роты" самые совершенные части... А вот нет... В них какой-то надлом, нет здоровья, нет душевного здоровья... И как это ни странно — не чувствуется дисциплины. А юнкера всегда производят какое-то бодрящее душу впечатление: сжатой пружины, готовой каждую минуту развернуться по знаку своего начальника[123]. »
« Tiaj "lokoj", centroj kien estis alfluanta la retretanta amaso, estis tri: Kubano, Krimeo kaj areo de Odeso. En ĉiu el tiuj ĉi centroj estis unu senduba faktoro: post ili estis la maro. Post atingi la maron, necesis kapitulaci aŭ "batali"... Sed estis ankaŭ la tria varianto — ŝipoj... »
« Таких "мест", центров, куда стекала отступающая стихия, было собственно три: Кубань, Крым и район Одессы. В каждом из этих центров было одно несомненное данное: дальше было море. Дойдя до моря, надо было или сдаваться или "драться"... Но был еще третий выход — корабли...[125]. »
« Se en Odeso aperus "homo", la rezisto estus... Sed tiu ĉi homo nepre devus esti ricevita per "ĥierarĥia" vojo, do desupre. Mallonge dirite, tio devus esti generalo, nomumita de la ĉefkomandestro Denikin. Natura generalo certe estus estro de Novrusia provinco generalo Ŝilling. Sed generalo Ŝilling tute ne povus esti bezonata "homo". »
« Если бы в Одессе оказался "человек", сопротивление было бы... Но человек этот непременно должен был быть получен "иерархическим" путем, т. е. сверху. Короче говоря, это должен был бы быть назначенный главнокомандующим Деникиным генерал. Естественным генералом был бы, конечно, главноначальствующий Новороссийской областью генерал Шиллинг. Но генерал Шиллинг ни в какой мере нужным "человеком" быть не мог[126]. »
« Preskaŭ ĉiuj samtempe ekhavis jenan penson: se malnovaj trupoj degradis, do necesas formi la novajn. Fakte tio estis ripetado de jam irita vojo: ja kiam pereis malnova rusa armeo, generalo Aleksejev tuj komencis formi la novan — volontulan armeon. Sed grava diferenco estis ke tiam estro de la armeo estis la eks-ĉefkomandestro, malnova teknikulo, bone koninta sian metion. Nun, ĉi tie, en Odeso, pro maltaŭgeco de la "generaloj", la aferon ekkaptis ĉiu ajn kaj estiĝis epoko de "Odesa" taĉmentomanio. »
« Возникла мысль почти у всех одновременно такая: если старые части разложились, значит надо формировать новые. В сущности говоря, это было повторение пройденного: ведь когда погибла старая русская армия, генерал Алексеев сейчас же взялся за формирование новой — добровольческой армии. Но существенная разница состояла в том, что тогда во главе стал бывший верховный главнокомандующий, старый техник, хорошо знавший свое ремесло. Теперь же, здесь, в Одессе, за негодностью "генералов", за дела схватились кто как мог, и получилась эпоха одесской "отрядомании"[127]. »
« Metropolito estis tre entuziasma pri sia "sankta taĉmento". Kaj metropolito Platon, kio estis nepra tiutempe en Odeso, ankaŭ estis "formanta" ion... Sed min jam atingis informoj pri kio okazis tie. Ve, la "sanktan taĉmenton" iel eniris... "krimaj elementoj". »
« Владыка митрополит был очень увлечен своим "священным отрядом". И митрополит Платон, как тогда в Одессе было обязательно, тоже "формировал" что-то... Но до меня уже дошли кое-какие сведения о том, что там делалось. Увы, в "священный отряд" вошли каким-то образом... "уголовные элементы"[128]. »
« Mi marŝas al regimentestro. Mi moviĝas paŝon post paŝo de unu etaĝo al alia, de ĉambro al ĉambro. Malsupre min iom tuŝis odoro de spirto. Poste tiu ĉi odoro ĉiam pli fortiĝis, dum mi estis marŝanta pli supren, laŭ diversaj "branĉoj" de rapidege formiĝinta stabo... [...] La spirta odoro atingis plej altan streĉon, kiam mi atingis la regimenestron. La kolonelo estis ebria. »
« Я добираюсь до командира полка. Двигаюсь постепенно из этажа в этаж, из комнаты в комнату. Внизу меня слегка коснулся запах спирта. Затем этот запах все усиливался, по мере того как я двигался выше, по всяким "отросткам" мгновенно сформировавшегося штаба... [...] Запах спирта достиг наивысшего напряжения, когда я достиг командира полка. Этот полковник был пьян[129]. »
« Ni venkis en Odeso dum urba baloto en decembro 1919. Ŝajnis ke tio estis neimageble. En Odeso venki por ni — rusoj... Sed ni venkis. La baloton gvidis miaj amikoj, grupiĝintaj je organizo, kutima al disciplino. La venkon donis ekstreme bona nomo, inventita de ili. Kiel ĉio "genia", ĝi estis ekstreme simpla: "kristana bloko". Neniuj programoj, neniuj minacoj kaj neniuj promesoj. Sed ĉiuj kiuj bezonis, komprenis unu la alian. »
« Мы победили в Одессе на городских выборах в декабре 1919 г. Казалось, это было невероятно. В Одессе победить нам — русским... А вот победили. Выборы вели мои друзья, сгруппированные в организацию, привыкшую к дисциплине. Победу дало изобретенное ими в высшей степени удачное название. Как все "гениальное", это было в высшей степени просто: "христианский блок". Никаких программ, никаких угроз и никаких обещаний. Но все, кому нужно было, поняли друг друга[131]. »
« Дело становилось окончательно ясным: Одессу сдадут. Я, кстати, заболел, и, лежая в постели, подписывал бесконечное количество "удостоверений" на английские пароходы. На этих удостоверениях английские власти ставили визу, и это служило пропуском на пароход[133]. »
« Дело становилось окончательно ясным: Одессу сдадут. Я, кстати, заболел, и, лежая в постели, подписывал бесконечное количество "удостоверений" на английские пароходы. На этих удостоверениях английские власти ставили визу, и это служило пропуском на пароход[133]. »
« [pri detruo de sia arĥivo] En Kievo mi devis bruligi tre interesajn aĵojn. Sed multon mi forportis. Por kio? Por sinkigi en Odesaakvo tion, kion mi ne bruligis en Kieva fajro. De ĉio kio estis verkita aŭ notita dum la tuta vivo, restis eĉ ne unu alineo... »
« В Киеве мне пришлось сжечь интереснейшие вещи. Но многое я вывез. Для чего? Для того, чтобы утопить в одесской воде то, что не сжег в киевском огне. В общем от всего, что было написано или записано в течение всей жизни, не осталось ни строчки...[134]. »
« Por kio generalo Ŝilling, enirinte vaporŝipon, transdonis komandestran postenon al neniu scias de kie aperinta kaj havinta neniujn fortojn (tricent gailicianoj, sed eĉ ili kuŝantaj en hospitaloj) kaj evidente malfidinda por ĉiuj generalo Sokira-Jaĥontov, — tio estas sekreto de la inventinto. Tamen tio estis farita. Kolonelo Stessel ricevis de generalo Ŝilling leteron kun ordono subiĝi al la ukraina savinto. [...] se ankoraŭ eblas donkiĥoti sub la trikolora flago, do sub tiu "flava-verda"... mi dankas obeeme... »
« Зачем генерал Шиллинг, сев на пароход, передал командование неизвестно откуда взявшемуся и не имевшему никаких сил (триста галичан, да и то лежавших в госпиталях) и явно внушавшему всем недоверие генералу Сокире-Яхонтову, — это секрет изобретателя. Однако это было проделано. Полковник Стессель получил от генерала Шиллинга письмо с приказанием подчиниться украинскому спасителю. [...] если можно еще донкихотствовать под трехцветным флагом, то под "живто-блакитным"... покорнейше благодарю...[135]. »
« Je kriza momento de dudekkvinmila "kafeja armeo", kiu estis umanta tra ĉiuj "distrejaĉoj" de la urbo, kaj de ĉiuj trupoj, novformitaj kaj malnovaj, venintaj al Odeso, — je dispono de kolonelo Stessel, "defendestro", restis proksimume tricent homoj, kalkulante ankaŭ nin. »
« В критическую минуту от двадцатипятитысячной "кофейной армии", которая толкалась по всем "притонам" города, и от всех частей, вновь сформированных и старых, прибившихся в Одессу, — в распоряжении полковника Стесселя, "начальника обороны", оказалось человек триста, считая с нами[136]. »
« La fumetojn kaŭzis kugloj, batiĝintaj kontraŭ stukaĵo. Laŭ Deribasovskaja de post monteto iu estis pafanta. Trafinte domojn je akutaj anguloj, la kugloj estis resaltantaj, naskante tiujn ĉi flava-grizajn fumetojn el kalkoŝtona polvo. La sekreto solviĝis simple, dume kiomfoje dum la enlanda milito ambaŭ kontraŭuloj estis akuzantaj civilulojn pri pafado el fenestroj. Tio certe okazis fojfoje, sed plej ofte tio estis verŝajne nuraj "stukaĵaj" fumetoj. »
« Эти дымки производили пули, ударявшиеся о штукатурку. По Дерибасовской из-за горки кто-то палил. Попадая в дома под острыми углами, пули рикошетировали, рождая эти желто-сырые дымочки из пыли известкового камня. Ларчик открывался просто, а меж тем сколько раз в гражданской войне оба противника обвиняли мирное население в стрельбе из окон. Это в некоторых случаях, конечно, бывало, но по большей части это были, вероятно, только "штукатурные" дымки[137]. »
«Bolŝevistoj pafis malbone. Ili povus, se diri malnovtestamente, "inundi nin per plumbo", sed ili sume vundis kelkajn homojn. Tamen tio ĉi estis tute sufiĉa por ke ĉiuj vaporŝipoj "rapidege forkuraĉu" al la maro. »
« Большевики стреляли плохо. Они могли бы, выражаясь по-старозаветному, "залить нас свинцом", но в общем ранили несколько человек. Однако этого было совершенно достаточно, чтобы все пароходы "драпанули в два счета" в море[138]. »
« [post kiam urbanoj regalis soldatojn en Odeso] La teo estis bongustega. Plian fojon mi rimarkis ke meza klaso estas oble pli reagema kaj kuraĝa ol tiu alta. Ne hazarde la bolŝevistoj timas pli "etajn burĝojn" ol tiujn grandajn. »
« Этот чай был замечательно вкусным. Уже не в первый раз я делал наблюдение, что средний слой гораздо более отзывчив и смелее, чем высший. То-то большевики и боятся больше "мелких буржуев", чем крупных[140]. »
« Dume iĝis konate ke al kolonelo Stessel persone estis plurfoje proponite eniri vaporŝipon, al kio li respondis: — Ĉu vi konsideras min malnoblulo!.. »
« Вместе с тем стало известно, что полковнику Стесселю лично было неоднократно предложено сесть на пароход, на что он ответил: — Что, вы меня подлецом считаете!..[142]. »
« Estas mirinde kiom absurde egoismaj estas homoj. En kamparana dometo estis tri uloj. Ili deklaris ke ili povus enlasi neniun, ĉar ili estas ne tri, sed dekkvin. Al tio elĉerpita leŭtenanto L. diris: — Mi atendos ĉi tie duonhoron. Kaj se tiuj dekdu ne venos, mi vin mortpafos... Tiu ĉi fantazia deklaro havis tiun sekvon, ke ankaŭ tiuj ĉi tri ien sin kaŝis. Kompreneble neniuj dekdu aperis. »
« Удивительно, как люди нелепо эгоистичны. В хатке было трое. Они заявили, что никого не могут впустить, потому что их собственно не трое, а пятнадцать. На это изведенный поручик Л. сказал: — Я подожду полчаса здесь. И если те двенадцать не придут, то я вас расстреляю... Это фантастическое заявление имело то следствие, что и эти трое куда-то скрылись. Разумеется, никаких двенадцати не оказалось[143]. »
«Glacio okupis preskaŭ la tutan videblan spacon. Preskaŭ — ĉar sur transa flanko de la glacikovrita estuaro videblis urbo. Tio estis Akkermano. Laŭ tiu ĉi glacio moviĝas senfina vico da ĉaroj. Tien, al Akkermano, al la savurbo, rumanio urbo Akkermano, kien ne venos la bolŝevistoj. [...] Oni iras kun blankaj flagoj, kiujn oni portas kiel standardojn. »
« Льду почти столько, сколько хватает глаз. Почти — потому, что на той стороне замерзшего лимана виден город. Это — Аккерман. По этому льду в одну колонну движется бесконечный обоз. Туда, к Аккерману, к городу спасения, румынскому городу Аккерману, куда не придут большевики. [...] Идут с белыми флагами, которые несут как знамена[144]. »
« Kial ĉiuj ĉi homoj estis konvinkitaj ke oni akceptos ilin sur la transa flanko kun disetenditaj brakoj? Pro tio evidente ke estis donita preciza kaj klara ordono suriri la glacion je la oka matene. Sed estas sendube ankaŭ ke je la sesa versto sur la glacio staris tableto. Ĉe la tableto sidis rumanaj oficiroj, post la tableto staris rumanaj soldatoj. Kaj estas tute certe ke tiu ĉi tableto ordonis al ĉiuj ĉi homoj kaj ĉaroj reveni. Rumanoj enlasis neniun. Cetere ne. Ili enlasis "polajn regatojn". Inter ili estis komandanto de la urbo Odeso, kolonelo Miglevskij, tre ĉarme tretinta laŭlonge de la ĉararo je sufiĉe bonaj civilaj vestoj kaj kun eleganta valizato nemane. »
« Почему все эти люди и повозки были убеждены, что их примут на той стороне с распростертыми объятиями? Потому, очевидно, что был отдан точный и ясный приказ выступить на лед в восемь часов утра. Но несомненно также и то, что на шестой версте на льду стоял столик. У столика сидели румынские офицеры, за столиком стояли румынские солдаты. И совершенно достоверно, что этот столик приказал всем этим людям и повозкам возвращаться обратно. Румыны не пустили никого. Впрочем, нет. Пропустили "польских подданных". В числе их оказался комендант города Одессы, полковник Миглевский, очень мило семенивший вдоль обозоа в весьма приличном штатском платье и с изящным чемоданчиком в руках. Впереди всего шествия шли маленькие кадеты. Они начинались с десяти лет. Жалко было смотреть на эту детвору, замерзавшую на льду. И начался "Анабазис". Великое отсупление от Аккермана[145]. »
« Ial ĉiam, kiam estas priskribataj grandaj aferoj kiel militoj aŭ revolucioj, oni forgesas pri tio. Ĉe neniu verkisto vi trovos tion. Dume pedikoj estas inter la faktoroj de la monda historio, ne prisilentinda. Ridu, ridu, — sed tamen necesas firme kompreni por si mem, ke la milito kaj revolucio estas la procezoj... "pedikaj". »
« Почему-то всегда, когда описываются великие вещи, вроде войн и революций, забывают об этом. Ни у одного писателя вы этого не найдете. А между тем вши, это один из факторов мировой истории, о котором не следует умалчивать. Смейтесь, смейтесь, — но все же надо твердо себе навсегда заметить, что и война и революция процессы... "вшивые"[147]. »
« [dialogo kun ulo el taĉmento de Grigorij Kotovskij ] — Ĉu Kotovskij estas bona persono? — Tre bona... Kaj li plej severe ordonis... Kaj li rabi malpermesas... Interŝanĝi — tio eblas... [...] Mi ne scias kial, la konversacio glitis al Petljura. Li tre kontraŭis lin. — Kial vi estas tiom forte kontraŭ Petljura? — Ĉar li estas ukraina separisto. — Kaj vi? — Ni... ni estas por la "Unueca Nedividebla". Mi devas diri, ke miaj okuloj, se min esprimi ĝentile, eliĝis el la orbitoj. Antaŭ tri tagoj mi, kun du filoj dekstre kaj maldekstre de mi, kun amikoj kaj parencoj, skite-epose batalis por la "Unueca Nedividebla" ĝuste kun tiu ĉi divizio de Kotovskij. Kaj jen evidentiĝas ke okazis eta miskompreno: ankaŭ ili estas por la "Unueca Nedividebla". »
« — Котовский хороший человек? — Очень хороший... И он строго-настрого приказал... И грабить не разрешает... Меняться — это можно... [...] Не знаю почему, разговор скользнул на Петлюру. Он был очень против него восстановлен. — Отчего вы так против Петлюры? — Так ведь он самостийник. — А вы? — Мы... мы за "Единую Неделимую". Я должен сказать, что у меня, выражаясь деликатно, глаза полезли на лоб. Три дня тому назад я, с двумя сыновьями с правой и левой руки, с друзьями и родственниками, скифски-эпически дрался за "Единую Неделимую" именно с этой дивизей Котовского. И вот, оказывается, произошло легкое недоразумение: они тоже за "Единую Неделимую"[148]. »
« [en Tiraspolo ] Ve, verŝajne komparo (kaj ĝin faris lokanoj) estis malfavora al la "blankuloj"; laŭ rakontoj, niaj trupoj, kiuj kvartiris ĉi tie antaŭe, faris kutiman por tiu epoko diboĉon. Dum la Kotovskij-divizio neniam ĝenis — tion necesas atesti — nek la judan, nek la kristanan loĝantaron. »
« Увы, пожалуй, сравнение (а его делали местные жители) было бы не в пользу "белых"; судя по рассказам, наши части, которые стояли здесь раньше, произвели обычный для этой эпохи дебош. А дивизия Котовского никогда не обижала — это нужно засвидетельствовать — ни еврейского, ни христианского населения[149]. »
« Malmultaj rusoj en la tempo de lukto de la blankuloj kontraŭ ruĝuloj evitis tiun aŭ alian tifon. "Abdominalis", "Exanthematicus" kaj "Recurrens" estis la veraj ĉefanĝeloj de la rusa revolucio. Multaj spertis ĉiujn tri tifojn. »
« Мало кто из русских времен борьбы белых с красными избежали того или иного тифа. "Abdominalis", "Exanthematicus" и "Recurrens" были истинными архангелами русской революции. Многие испытали все три тифа[151]. »
« [dum malsaniĝo je tifo ] Min kuracadis kuracisto... Li estis venanta ĉiutage kaj tre bone sciis kiu mi estas. Mi skribas tion por ĉiu ajn kazo por tiuj, kiuj soifegas mortpafadi "komisarojn"... Estu atentaj, ne mortpafu dum paroksismo de sankta venĝo tiujn, kiuj, ĉiutage riskante sian kapon, savadis la vivon de viaj parencoj kaj amikoj... »
« Меня лечил один врач... Он приходил каждый день и очень хорошо знал, кто я. Это я пишу так, на всякий случай для тех, кто обуян жаждой расстреливать "комиссаров"... Смотрите, не расстреляйте в припадке святой мести тех, кто, ежедневно рискуя головой, спасал жизнь вашим близким и друзьям...[152]. »
«Odeso ekde origine estis fifama nesto de ŝtelistoj kaj banditoj. Ĉi tie evidente ekde nerememorebla tempo ekzistis forta rabista organizaĵo, kontraŭ kiu pli aŭ malpli sensukcese luktis ĉiuj dekkvin (ne, ŝajne ili estis 14), — ĉiuj dekkvar registaroj, anstataŭintaj unu la alian en Odeso dum la tempo de la revolucio. Sed la bolŝevistoj sukcesis sufiĉe rapide. Kaj necesas juste agnoski tion, rilate krimecon Odeso baldaŭ iĝis tute sekura urbo. »
« Одесса с покон веков славилась как гнездо воров и налетчиков. Здесь, по-видимому, с незапамятных времен существовала сильная грабительская организация, с которой более или менее малоуспешно вели борьбу все пятнадцать (нет, их было, кажется, 14), — все четырнадцать правительсв, сменившихся в Одессе за время революции. Но большевики справились весьма быстро. И надо отдать им справедливость, в уголовном отношении Одесса скоро стала совершенно безопасным городом[153]. »
« [pri "sonoriletoj" — bankbiletoj de Denikin je mil rubloj] [...] "sonoriletoj", malgraŭ oficiala malpermeso sub minaco de mortpafo, estis kvotataj en la subtera borso de Odeso. Ilia valoro ŝajne neniam falis sub tricent sovetiaj rubloj, sed fojfoje leviĝis ĝis "al pári". Grandega nombro de homoj en Odeso okupiĝis pri mona spekulado. Sed ĉu povus esti alie? Kien povus malaperi tiuj ĉi "koŝmaraj" gregoj de ĉiaspecaj borsistoj, kiuj estis plenigantaj Fanconi kaj Robina[154], kaj kiel densa amaso staris ĉe kruciĝo de Deribasovskaja kaj Jekaterininskaja, vendante kokainon, sukeron kaj valuton? La Odesa ĈK luktis kontraŭ ili, multajn mortpafis, sed la aliaj plu laboris. »
« [...] "колокольчики", несмотря на официальное запрещение под страхом расстрела, котировались на подпольной бирже Одессы. Стоимость их, кажется, не падала ниже трехсот советских рублей, но порою подымалась до "al pári". Огромное количество людей в Одессе занималось спекуляцией на деньгих. Да могло ли это быть иначе? Куда же могли деваться эти "кошмарические" стада всевозможных биржевиков, которые наполняли Фанкони и Робина и густой толпой стояли на углу Дерибасовской и Екатерининской, торгуя кокаином, сахаром и валютой? Одесская чрезвычайка вела с ним борьбу, многих расстреливала, но остальные продолжали работать[155]. »
« Por la homo mem estas tre malfacile kompreni, ĉu oni gvatas lin. Por tia kazo nepre devas akompanulo, kiu facile eltrovos la gvatantojn. Tio estas gvatado de gvatado. »
« Самому человеку очень трудно определить, следят ли за ним. Для этого случая обязательно должен быть сопровождающий, который легко выследит следящих. Это слежка за слежкой[157]. »
« Lala, laŭ klasika kutimo aplikata en tiaj kazoj, estis senŝeliganta sunflorajn semojn. Estas mirinde kiel trankvilige la semoj influas al ĈK. Kaj plia, laŭdire, fidinda truko, se iu suspektas onin, estas iri preter li kaj elblovi fumon al lia vizaĝo. Cetere mi ne provis — mi ne estas fumanto... Sed mi scias ke tre bone estas pli ofte kraĉi... La kraĉoj ĝis nun servas kiel garantio de demokratieco... »
« Ляля, по классическому обычаю, применяемому в таких случаях, лускал семечки. Удивительно, как семечки действуют успокаивающим образом на чрезвычайку. А еще, говорят, верный способ, если кто-нибудь вас подозревает, — пройти мимо и пустить ему дым в лицо. Впрочем, не пробовал — некурящий... Но знаю, что очень хорошо почаще сплевывать... Плевки и до сих служат гарантией демократичности...[159]. »
« La sablolango estas blanka-flava, ĝi etendiĝis ĝis kiam povas vidi la okuloj. Kompreneble. Ja tiu ĉi sablolango estas la fama insulo Tendra "apenaŭ rimarkebla". Ĝi havas longon 70 verstojn ĉe larĝo unu kaj duono kaj ĝis du. Oni diras ke kiam dio kreis Krimeon, la diablo enviis tion. Nokte ĝi venis kaŝe kaj ektiris Krimeon al infero. Dia anĝelo rebatis ĝin — malebligis tion. Sed la diablo sukcesis, elŝirante Krimeon el la anĝelaj manoj, eltiri el la duoninsulo tiujn ĉi du sagetojn: Tendra kaj Arbata. »
« Коса бело-желтая, тянется сколько глаз хватит. Еще бы. Ведь эта коса — знаменитый остров Тендра "чуть заметен". Он имеет семьдесят верст длиной при ширине от полутора до двух. Говорят, что когда господь создал Крым, то черт этому позавидовал. Ночью подкрался и ухватился тащить Крым в преисподнюю. Ангел господен отбил — не дал. Но черт успел, выдирая Крым из рук ангела, вытянуть из полуострова эти две стрелки: Тендру и Арбатскую[161]. »
« [ Pjotr Vrangel al li] Mi klopodas ke en Krimeo, almenaŭ sur tiu ĉi peceto da tero, fari la vivon ebla... Nu, unuvorte, por montri al la resto de Rusio... jen ĉe vi tie estas komunismo, do malsato kaj ĈK, dume ĉi tie: okazas tera reformo, estas enkondukata subdistrikta zemstvo, estas starigata ordo kaj ebla libereco... Neniu vin strangolas, neniu vin turmentas — vivu kiel vi vivis... Nu, unuvorte, tio estas eksperimentejo. »
« Я добиваюсь, чтобы в Крыму, чтобы хоть на этом клочке, сделать жизнь возможной... Ну, словом, чтобы, так сказать, показать остальной России... вот у вас там коммунизм, то есть голод и чрезвычака, а здесь: идет земельная реформа, вводится волостное земство, заводится порядок и возможная свобода... Никто тебя не душит, никто тебя не мучает — живи, как жилось... Ну, словом, опытное поле[162]. »
« [ Pjotr Vrangel al li] La publiko postulas ke mi enkonduku firmajn prezojn. Stultaĵo! Tio estas elprovita, pro la firmaj prezoj la prezoj nur altiĝas. Mi iras alian vojon: la registaro rolas kiel granda konkuranto, elĵetante sur merkaton multe da ĉipa greno. Tiel mi malaltigas la prezojn. »
« Публика требует, чтобы я ввел твердые цены. Вздор! Это испробовано, от твердых цен цены только растут. Я иду другим путем: правительство выступает как крупный конкурент, выбрасывая на рынок много дешевого хлеба. Этим я понижаю цены[164]. »
« [ Pjotr Vrangel al li] [...] Mi imagas Rusion forme de pluraj provincoj, al kiuj estos donitaj vastaj rajtoj. Komenco de tio estas subdistrikta zemstvo, kiun mi enkondukas en Krimeo. Poste el subdistriktaj zemstvoj necesos konstrui tiujn distriktajn, kaj el distrikta zemstvo — provincajn kunvenojn. »
« [...] я себе представляю Россию в виде целого ряда областей, которым будут предоставлены широкие права. Начало этому — волостное земство, которое я ввожу в Крыму. Потом из волостных земств надо строить уездные, а из уездного земства — областные собрания[165]. »
« [ Aleksandr Krivoŝein al li] Denikin, krom diversaj aliaj kialoj, unuavice malsukcesis regi teritorion. Ni faras ofensivon nun, sed ni memoras — memento Denikin. [...] Necesas teni grenajn areojn, do nordajn distriktojn de Tavrido. »
« Деникин, помимо всяких других причин, прежде всего, не справился территорией. Мы наступаем сейчас, но помним — memento Деникин. [...] Необходимо держать хлебные районы, то есть северные уезды Таврии[166]. »
« Kutima rusa kultura homamaso — "intelektularo", kiel oni diris en la tempo de Ĉeĥov, "burĝaĉoj", kiel oni komencis diri kune kun Maksim Gorkij, — ŝokis per sia malsaneco... Malofte, malofte eblis renkonti brilajn kolorojn senkondiĉajn... Kutime ĉio ĉi estis vizaĝoj "je palaj nuancoj"... malbrilaj nuancoj de konvencia Petrograda fajneco — alias de degenerado... Griza-flava-verda — jen koloroj de la Ĉeĥova-Bloka beleco. Literatureco de manieroj, pretendo pri fajneco, malnatura gajo kaŭzanta malgajnon — ĉio ĉi estis nur substrekanta palan malfortecon de definitive forbrulintaj gentoj kaj kondamnitaj estaĵoj... »
« Обычная русская культурная толпа — "интеллигенция", как говорили во время Чехова, "буржуи", как стали говорить вместе с Максимом Горьким, — поражала своей болезненностью... Редко, редко можно было встретить яркие краски без условности... Обычно это все были лица в "блеклых тонах"... блеклых тонах условного петроградского изящества, — alias вырожденчества... Серо-желтовато-зеленое — вот колорит чеховско-блоковской красоты. Литературность манер, поза на изысканность, неестественная веселость, от которой грустно, — все это только подчеркивало бледную немочь догоревших родов и благоприобретенно-обреченных существ...[167]. »
« [post kiam juna virino kaptita de blankuloj estis preskaŭ mortpafita kiel spiono] Instruo de tiu ĉi historio por junaj "mortpafantoj". Kiam viaj manoj jukos por nepre iun "foruzi", ekpensu ke eble ie en alia loko, sed kun la sama facilanimeco, iu el viaj kamaradoj ekzekutas vian fratinon aŭ fianĉinon. »
« Мораль сей истории для молодых "расстрельщиков". Когда у вас будут чесаться руки непременно кого-нибудь "вывести в расход", подумайте о том, что, может быть, где-нибудь в другом месте, но с таким же легкомыслием, какой-нибудь из ваших товарищей расправляется с вашей сестрой или невестой[168]. »
« [pri amikemo de la turkoj al la rusaj rifuĝintoj en 1920] Rusoj kaj turkoj nun kvazaŭ spertas mielmonaton... Kazoj de mirinde favora, kora traktado estas sennombraj... Al la rusoj oni cedas lokon en atendovicoj, de la rusoj oni prenas malpli da mono en vendejoj kaj frizejoj, oni montras diversajn signojn de atento kaj kompato, kaj super ĉio ĉi kvazaŭ kanto de jubilanta amo, kune kun minaretoj flugas al ĉielo popola voĉo — dia voĉo. — Bona estas ruso, bona... [...] Ambaŭ nacioj — la rusoj kaj turkoj — estas preskaŭ same malfeliĉaj. Ambaŭ estas preskaŭ senigitaj je patrujo. Ambaŭ estas inkluditaj, enpremitaj je klaso de venkitoj fare de "ŝtatoj-venkintoj". »
« Русские и турки сейчас словно переживают медовый месяц... Случаев удивительно доброго, сердечного отношения — не перечесть... Русским уступают очереди, с русских меньше берут в магазинах и парикмахерских, выказывают всяческие знаки внимания и сочувствия, и над всем этим, как песнь торжествующей любви, вместе с минаретами вьется к небу глас народа — глас божий. — Харош урус, харош... [...] Обе нации — русские и турки — почти одинаково несчастны. Обе почти лишены отечества. Обе включены, втоптаны в разряд побежденных "державами-победительницами"[170]. »
« [pri amikemo de la turkoj al la rusaj rifuĝintoj en 1920] Sed ŝajne ĉiuj landoj "fermiĝis". Ili ne deziras la rusojn... neniu deziras kaj eĉ grandanimaj, fidelaj aliancanoj... Kaj nur ĉi tie, en la ĉefurbo de la popolo, kontraŭ kiu ni militadis dum jarcetoj, militis ankaŭ en la lasta milito, en la ĉefurbo pri kiu ni tiom da fojoj kaj tute malkaŝe pretendis, dezirante preni ĝin por ni, nur ĉi tie flugas nesilentigebla krio: — Bona, ruso, bona... Mirindaj estas aferoj viaj, sinjoro!.. »
« Но, кажется, все страны "закрылись". Не хотят русских... никто не хочет, и даже великодушные, верные союзники... И только тут, в столице народа, с которым вы воевали века, воевали и в последнюю войну, в столице, на которую мы столько раз и совершенно открыто претендовали, желая взять ее себе, только тут несется неумолчный крик: — Харош, урус, харош... Чудесны дела твои, господи!..[171]. »
« Alvoko de Brusilov kaŭzis certan impreson. Ĝi estis verkita je malnova lingvaĵo kaj pro tio influis la nervojn... "Por la Rusa Tero" — tio estis jam tiel multe. »
« Брусиловское воззвание произвело некоторое впечатление. Оно было написано старым языком и в силу этого действовало на нервы... "За Русскую Землю" — это было уже так много[172]. »
« [...] delonge jam niaj ideoj transsaltis la fronton [...] Unuavice ni instruis ilin kia devas esti armeo. Kiam mizera grupeto de Kornilov, Aleksejev kaj Denikin estis batanta iliajn hordojn, — batanta ĉar ĝi estis organizita sur ĝusta bazo — sen "komitatoj", sen "konscia disciplino", do organizita "blankule", — ili komprenis... Kaj ili restarigis la rusan armeon... Tio unue... Certe ili opinias ke ili kreis socialisman armeon, kiu batalas "je la nomo de Internacio", — sed tio estas stultaĵo. Tio nur ŝajnas al ili. Efektive ili restarigis la rusan armeon... Kaj tio estas nia merito... Ni rolis kiel svedoj... Lenin povus tosti "sanon de la instruistoj", tiuj ĉi instruistoj estas ni. »
« [...] давно уже наши идеи перескочили через фронт [...] Прежде всего, мы научили их, какая должна быть армия. Когда ничтожная горсточка Корнилова, Алексеева и Деникина била их орды, — била потому, что она была организована на правильных началах — без "комитетов", без "сознательной дисциплины", то есть организована "по-белому", — они поняли... И они восстановили русскую армию... Это первое... Конечно, они думают, что создали социалистическую армию, которая дерется "во имя Интернационала", — но это вздор. Им только так кажется. На самом деле, они восстановили русскую армию... И это наша заслуга... Мы сыграли роль шведов... Ленин мог бы пить "здоровье учителей", эти учителя — мы[173]. »
« Nia ĉefa, nia efektiva slogano estas — Unueca Rusio... Kiam foriris Denikin, ni ne perdis ĝin, sed kvazaŭ kaŝis por iu tempo... ni volvis la standardon... Sed kiu levis ĝin, kiu malvolvis la standardon? Tio sonas sovaĝe sed tamen... La standardon de Unueca Rusio fakte levis la bolŝevistoj. Certe ili ne diras tion... Certe Lenin kaj Trockij plu trumpetas Internacion. Kaj kvazaŭ "komunista" armeo estis batalanta por trudado de "sovetiaj respublikoj". Sed tio estas nura supraĵo... Efektive ilia armeo estis batanta polojn kiel la polojn. Kaj ĝuste pro tio ke ili forprenis pure rusajn provincojn. [...] Almenaŭ ne eblas ne vidi ke la rusa lingvo, je la gloro de Internacio, denove okupis sesopon de la tero. »
« Наш главный, наш действенный лозунг — Единая Россия... Когда ушел Деникин, мы его не то чтобы потеряли, но куда-то на время спрятали... мы свернули знамя... А кто поднял его, кто развернул знамя? Как это ни дико, но это так... Знамя Единой России фактически подняли большевики. Конечно, они этого не говорят... Конечно, Ленин и Троцкий продолжают трубить Интернационал. И будто бы "коммунистическая" армия сражалась за насаждение "советских республик". Но это только так сверху... На самом деле их армия била поляков, как поляков. И именно за то, что они отхватили чисто русские области. [...] В всяком случае, нельзя не видеть, что русский язык во славу Интернационала опять занял шестую часть суши[174]. »
« Kie kunvenos tri germanoj — tie ili kantas kvarteton... Sed kie kunvenos kvar rusoj, tie ili fondas kvin politikajn partiojn... Pro tio ankaŭ en la rusa realo heroajn decidojn povas fari nur unu homo... [...] Li estos vere ruĝa laŭ voloforto kaj vere blanka laŭ taskoj, kiujn li celas. Li estos bolŝevisto laŭ energio kaj naciisto laŭ konvinkoj. »
« Где соберутся три немца, — там они поют квартет... Но где соберутся четыре русских, там они основывают пять политических партий... Поэтому и в русской действительности героические решения может принимать только один человек... [...] Он будет истинно красным по волевой силе и истинно белым по задачам, им преследуемым. Он будет большевик по энергии и националист по убеждениям[175]. »
« Sed kial, oni diros, ni tamen estas en Kalipolis, ne en Moskvo? Kial ni ne profitis la tempon, kiam la Ruĝuloj milite ankoraŭ ne pensis "blankule" kaj pro tio estis senpovaj? Ĉar nin venkis la Grizuloj kaj Malpuruloj... La unuaj — sin kaŝis kaj nenifaris, la duaj — ŝtelis, rabis kaj murdis ne je la nomo de peza devo, sed por sia sadisma, perversa malpura-sanga plezuro... »
« Но отчего, скажут, мы все-таки в Галлиполи, а не в Москве? Почему мы не воспользовались тем временем, когда Красные в военном отношении еще не мыслили "по-белому" и потому были бессильны? Потому что нас одолели Серые и Грязные... Первые — прятались и бездельничали, вторые — крали, грабили и убивали не во имя тяжкого долга, а собственно ради садистского, извращенного грязно-кровавого удовольствия...[176]. »
Biografio en Vikipedio
Plurmedioj en Komuneja kategorio
