« Ŝajne la plej malbonaj malamantoj de la rusia monarĥio ne povus por ties ekzekuto elpensi ulceron tiel okultrafan kiel figuro de Rasputin. Tiel lertan kombinon ke ĝuste rusa kamparano malhonorigu ĝuste la ortodoksan monarĥion kaj ĝuste forme de sankteco. »
« Казалось, худшие ненавистники российской монархии не могли бы в казнь ей придумать язвы такой броской, как фигура Распутина. Такого изобретательного сочетания, чтоб именно русский мужик позорил именно православную монархию и именно в форме святости[1]. »
« Tiel la murdo de Rasputin iĝis ne gesto gardanta la monarĥion, sed la unua pafo de revolucio — kune kun Zemgor-kongresoj en la samaj decembraj tagoj. Rasputin malaperis, sed malkontento bolis — do kontraŭ kiu nun, se ne kontraŭ la caro? [...] (Tiel efektiviĝis kalkulema antaŭdiro de la tobolska miraklofaranto, ke sen li la dinastio pereos: de lia morto ĝis tiu ĉi pereo daŭris nuraj dek semajnoj. »
« Так убийство Распутина оказалось не жестом, охраняющим монархию, но первым выстрелом революции, первым реальным шагом революции — наряду с земгоровскими съездами в тех же днях декабря. Распутина не стало, а недовольство брызжело — и значит на кого теперь, если не на царя? [...] (Так и сбылось расчётливое предсказание тобольского чудотворца, что без него династия погибнет: от смерти его и до этой гибели только и протянулось десять недель.)[2]. »
« [...] ĉion ĉi faris ne socialismajsloganoj, sed la Ŝtata Dumao, ĝuste ĝiaj paroladoj tro ekscitis la socion kaj preparis al la revolucio. Kaj la revolucio venis kiel spontanea movado de rezervaj batalionoj, kie mankis regulaj sekretaj soldataj organizaĵoj. Dum farado de la revolucio eĉ ne unu revolucia partio sin montris, nek unu revoluciulo estis vundita aŭ gratita dum stratbataloj — sed kun des pli granda energio ili impetis kapti la predon, la potencon tuj en la unua diurno kaj enigi la okazinton en sian ideologion. Ĉĥeidze, Skobelev kaj Kerenskij ekgvidis la Soveton ne kiel gvidantoj de siaj partioj (ili estis eĉ hazarduloj en ili), sed kiel maldekstraj deputitoj de la Dumao. Tiel la revolucio komenciĝis sen revoluciuloj. »
« [...] это всё сделали не социалистические лозунги, а Государственная Дума, это её речи перевозбудили общество и подготовили к революции. А явилась революция как стихийное движение запасных батальонов, где и не было регулярных тайных солдатских организаций. В совершении революции ни одна из революционных партий не проявила себя, и ни единый революционер не был ранен или оцарапан в уличных боях — но с тем большей энергией они кинулись захватывать добычу, власть в первые же сутки и вгонять совершившееся в свою идеологию. Чхеидзе, Скобелев и Керенский возглавили Совет не как лидеры своих партий (они были даже случайны в них), но как левые депутаты Думы. Так революция началась без революционеров.[3]. »
« Nun ni scias ke neniu malsatego kaŭzas revolucion, se estas subtenata nacia leviĝo aŭ ĈK-teroro, aŭ ambaŭ samtempe. »
« Теперь-то мы знаем, что никакой голод не вызывает революции, если поддерживается национальный подъём или чекистский террор, или то и другое вместе[6]. »
« Kio pri la monarĥiismaj organizaĵoj? — ne ekzistis tiuj seriozaj, kaj des pli kapablaj al armita agado: ili eĉ per plumoj malkapablis, jam sen paroli pri la armiloj. Kio pri la Unio de la Rusa Popolo? Ĉio estis malplenaĵo, nenio ekzistis. »
« А монархические организации? — да не было их серьёзных, а тем более способных к оружию: они и перьями-то не справлялись, куда оружие. А Союз русского народа? Да всё дуто, ничего не существовало[8]. »
«Monarĥiistoj en elmigrado poste jardekojn gurdis ke ĉiuj perfidis la malfeliĉan Monarĥon kaj li restis tute sola. Sed la unuaj perfidis ja monarĥiistoj: ĉiuj senescepte grandprincoj, la histeria Puriŝkeviĉ, la elokventa Ŝulgin, fuĝintaj al subterejo Markov kaj Zamislovskij, kaj la ĵurnalo-perfidulo "Nova Tempo". Eĉ kondamnon de la renverso — neniu el ili esprimis malkaŝe. Sed kion tiukaze kostis tiu ĉi potenco, se neniu provis defendi ĝin? [...] Pro la ŝippereo — kiu respondecas pli ol la kapitano? »
« Монархисты в эмиграции потом десятилетиями твердили, что все предали несчастного Государя и он остался один как перст. Но прежде-то всего и предали монархисты: все сподряд великие князья, истерический Пуришкевич, фонтанирующий Шульгин, сбежавшие в подполье Марков и Замысловский, да и газета-оборотень "Новое время". Даже осуждения перевороту — из них не высказал открыто никто. Но чего ж тогда, правда, стоила эта власть, если никто не пытался её защищать? [...] За крушение корабля — кто отвечает больше капитана?[9]»
« La dinastio mortigis sin por ne kaŭzi sangoverŝadon aŭ, savu Dio, enlandan militon. Kaj ĝi kaŭzis — pli malbonan, pli longan, sed jam sen kuniganta trona standardo. »
« Династия покончила с собой, чтобы не вызвать кровопролития или, упаси Бог, гражданской войны. И вызвала — худшую, дольшую, но уже без собирающего тронного знамени[11]. »
« Post la unua pereiga cirklo estis sendita al li de DioStolipin. Unufoje en sia vivo Nikolao elektis ne senvalorulon, kiel kutime, sed grandulon. Tiu ĉi grandulo eltiris el ĥaoso kaj Rusion, kaj la dinastion, kaj la caron. Kaj tiun ĉi grandulon la Monarĥo ne eltenis apud si, perfidis. »
« После первого гибельного круга послан был ему Богом Столыпин. Единожды в жизни Николай остановил свой выбор не на ничтожестве, как обычно, а на великом человеке. Этот великий человек вытянул из хаоса и Россию, и династию, и царя. И этого великого человека Государь не вынес рядом с собою, предал[13]. »
« [pri Nikolao la 2-a (Rusio)] Tuj post aŭdi pri danĝero al sia familio li forlasis la armeon, forlasis la Ĉefkomandejon, forlasis la postenon de la Ĉefkomandanto — kaj impetis al la familio. »
« Едва услышал об опасности своей семье — и бросил армию, бросил Ставку, бросил пост Верховного — и помчался к семье[14]. »
« [pri Nikolao la 2-a (Rusio)] Li eĉ ne rememoris en tiu ĉi diurno, ke en lia Imperio ekzistas siaj bazaj leĝoj, kiuj tute malebligis iun ajn abdikon de la reganta Monarĥo (sed, laŭ la Paŭlo-leĝo: nur tronheredanto povis abdiki anticipe — kaj nur "se pro tio ne okazos obstakloj en la heredo"). Kaj sendube li ne povis abdiki ankaŭ anstataŭ la tronheredanto. »
« Он даже не вспомнил в эти сутки, что в его Империи существуют свои основные законы, которые вовсе не допускали никакого отречения царствующего Государя (но, по павловскому закону: лишь престолонаследник мог отречься заранее — и то "если засим не предстоит затруднения в наследовании"). И сугубо не мог он отрекаться ещё и за наследника[15]. »
« La Provizora Registaro estiĝis sufiĉe sendepende de la cara abdiko aŭ neabdiko: se Nikolao la 2-a (Rusio) tiutage ne abdikus — la Provizora Registaro tamen proklamus sin je la 3-a horo de la 2-a de marto. (Laŭ ludo de la sorto, Miljukov supreniris sur altaĵon en la Katerina palaco 5 minutojn pli frue ola la Monarĥo en Pskovo prenis skribilon por subskribi sian unuan tagan abdikon. »
« Временное правительство возникало вполне независимо от царского отречения или неотречения: если бы Николай II в тот день и не отрёкся — Временное правительство всё равно возгласило бы себя в 3 часа дня 2 марта. (По игре судьбы Милюков поднялся на возвышение в Екатерининском дворце на 5 минут раньше, чем Государь во Пскове взял ручку для подписи своего первого дневного отречения).[19]. »
«Ideologio de intelektularo forlekis sian ŝtatan malamikon — sed en la samaj horoj de la venko ĝi estis subtranĉita de la ideologio sovetia, — kaj tiel ambaŭ jarcentaj duelantoj falis preskaŭ samtempe. »
« Идеология интеллигенции слизнула своего государственного врага — но в самые же часы победы была подрезана идеологией советской, — и так оба вековых дуэлянта рухнули почти одновременно[20]. »
« Fino de la monarĥio iĝis abdiko de Miĥail. Li faris pli malbone ol abdiki: li baris ankaŭ por ĉiuj aliaj eventualaj tronheredantoj, li transdonis la potencon al la senforma oligarĥio. Ĝuste lia abdiko transformis la ŝanĝon de la monarĥo je la revolucio. »
« Концом монархии стало отречение Михаила. Он — хуже чем отрёкся: он загородил и всем другим возможным престолонаследникам, он передал власть аморфной олигархии. Его отречение и превратило смену монарха в революцию. (То-то так хвалил его Керенский.)[22]. »
« La senforman princon Lvov "Satirikon" je tiu tempo bildigis forme de dumviva monumento al si mem "pro bonmoreco kaj sendanĝereco". Miljukov — ŝtoniĝinta dogmulo, sekigita ploto, malkapabla turniĝi en la politika fluo. Guĉkov — fama spadistaĉo kaj senmaskiganto, subite nun, je la unuaj praktikaj paŝoj, perdinta sian tutan impeton, laca kaj perdiĝinta. Kerenskij — arlekeno, ne por niaj kaftanoj. Nekrasov — ordinara demagogo, kaj eĉ kiel intriganto — malgranda. Tereŝĉenko — histriona societuma flirtulo. (Ĉiuj tri lastaj kune kun Konovalov — malklaruloj el malklaraj rondoj, sed eĉ mankas bezono profundiĝi je tio.) Vladimir Lvov — frenezulo kaj epilepsiulo (tra la Sinodo — al la Unio de Batalantaj Sendiuloj). Godnev — ombro de la homo. Manujlov — la ĉapelo ne uzebla. Rodiĉev — elokventulo, retoro, sed ne la homo de afero (kaj li ne restis en la registaro eĉ por unu semajno). Kaj meritas la estimon, estas senriproĉe serioza kaj laborema nur unusola Ŝingarjov (ne hazarde ĝuste lin trafos la bato de Lenina murdisto), — sed ankaŭ li: municipa kuracisto, kiu estis sin preparanta por financo, gvidis komisionon pri defendo, sed ricevis ministerion de agrikulturo!.. — kompleta diletanto. »
« Размазню князя Львова "Сатирикон" тогда же изобразил в виде прижизненного памятника самому себе "за благонравие и безвредность". Милюков — окаменелый догматик, засушенная вобла, не способный поворачиваться в струе политики. Гучков — прославленный бретёр и разоблачитель, вдруг теперь, на первых практических шагах, потерявший весь свой задор, усталый и запутлявший. Керенский — арлекин, не к нашим кафтанам. Некрасов — зауряд-демагог, и даже как интриган — мелкий. Терещенко — фиглявистый великосветский ухажор. (Все трое последних вместе с Коноваловым — тёмные лошадки тёмных кругов, но даже нет надобности в это вникать.) Владимир Львов — безумец и эпилептик (через Синод — к Союзу воинствующих безбожников). Годнев — тень человека. Мануйлов — шляпа, не годная к употреблению. Родичев — элоквент, ритор, но не человек дела (да не задержался в правительстве и недели). И достоин уважения, безупречен серьёзностью и трудолюбием один только Шингарёв (не случайно именно его и поразит удар ленинского убийцы), — но и он: земский врач, который готовился по финансам, вёл комиссию по обороне, а получил министерство земледелия!.. — круглый дилетант[23]. »
« Февральская революция произошла как бы не в России, но в Петрограде, потом и в Москве за Россию, вместо неё, а всей России объявили готовый результат[24]. »
« Ĉe ni oni nomas tri revoluciojn: 1905, Februaro 1917 kaj Oktobro. Sed en 1905–06 ne okazis gravaj ŝanĝoj de la ŝtata kaj popola vivoj, nek okazis movado de milionaj amasoj: estis simulado de la revolucio, estis multe da disa teroro (ankaŭ de tiu krima), kiam revoluciuloj (ankaŭ krimuloj) kaj intelektuloj — estis puŝantaj, puŝantaj, balancantaj, balancantaj — sed ĝi tamen ne balanciĝis. La Februaro — eĉ nekredebla: dormemo de la lando, mizera partopreno de la amasoj — kaj neniu rezistado de la potenco. La Oktobro — mallonga kruda loka milita renverso laŭ plano, ĉu parolindas pri revolucio? »
« У нас называют три революции: 1905 года, Февраля 1917 и Октября. Но в 1905–06 не произошло существенных перемен государственной и народной жизни, и не было движения миллионных масс: была симуляция революции, было много разрозненного террора (и уголовного), когда революционеры (и уголовники) и интеллигенты — толкали, толкали, раскачивали, раскачивали — а оно никак не раскачивалось и не раскачалось. А Февраль — даже неправдоподобен: дремота страны, ничтожное участие масс — и никакого сопротивления власти. А Октябрь — короткий грубый местный военный переворот по плану, какая уж там революция?[25]. »
« Kaj jen plia paralelo: dum ambaŭ militoj ni materie dependis de okcidentaj aliancanoj. Sed pro tio la cara registaro kaj poste tiu provizora kaĵolis antaŭ la aliancanoj dum Stalin en la sama situacio diktis al ili kondiĉojn. »
« И ещё одна частная параллель: в обе войны мы были материально зависимы от западных союзников. Но от этого царское правительство и затем временное заискивали перед союзниками, а Сталин при этом же — диктовал им условия сам[27]. »
« En tagoj de la plej granda nacia katastrofo de Rusio, la Eklezio eĉ ne provis savi, raciigi la landon. Pastraro de la sinoda eklezio, jam du jarcentojn subiĝinta al la potencama imperiestra brako, perdis la superan respondecon kaj lasis spiritan gvidadon de la popolo. Amaso de la pastraro seniĝis je spirita energio, kadukiĝis. La eklezio estis malforta, mokita de la socio, la pastroj estis humiligitaj inter la kampara kredantaro. Ne hazarde ĝuste seminarioj iĝis kovejoj de ateismo kaj sendieco, tie oni legis hektografan malpermesitan literaturon, aranĝis subterajn kunvenojn, de tie oni eliris kiel socialistoj-revoluciuloj. »
« В дни величайшей национальной катастрофы России Церковь — и не попыталась спасти, образумить страну. Духовенство синодальной церкви, уже два столетия как поддавшееся властной императорской длани, — утеряло высшую ответственность и упустило духовное руководство народом. Масса священства затеряла духовную энергию, одряхла. Церковь была слаба, высмеяна обществом, священники принижены среди сельской паствы. Не случайно именно семинарии становились рассадниками атеизма и безбожия, там читали гектографическую запрещённую литературу, собирали подпольные собрания, оттуда выходили эсерами[28]. »
«Februaraj agantoj, senbatale, haste fordoninte la landon, preskaŭ ĉiuj postvivis, impetis al elmigrado kaj ĉiuj havis gravajn vortkapablojn — kaj tio ebligis al ili poste dum jardekoj bildigi sian disfalon kiel venkon de libera spirito. »
« Февральские деятели, без боя, поспешно сдав страну, почти все уцелели, хлынули в эмиграцию и все были значительного словесного развития — и это дало им возможность потом десятилетиями изображать свой распад как торжество свободного духа.[30]. »
