« [pri la Rusa-turka milito (1877–1878) ] Multe da onidiroj estis pri la milito inter la oficiroj, kiuj arde sopiris ĝin. Tamen neniu esperis pri baldaŭa efektiviĝo de tiu ĉi espero. Speciale senpacience impetis al la batalo junaj oficiroj, aŭskultintaj abunde batalrememorojn de siaj pli aĝaj kamaradoj, partoprenintaj en la rusa-turka milito en 1853–1856 kaj en Kaŭkaziaj ekspedicioj. »
« Много было толков о войне среди офицеров, которые ее пламенно желали. Однако никто не надеялся на скорое осуществление этой надежды. В особенности нетерпеливо рвались в бой молодые офицеры, наслушавшиеся вдоволь боевых воспоминаний от своих старших товарищей, участвовавших в турецкой войне 1853—1856 гг. и в кавказских экспедициях [1]. »
« [pri la Rusa-turka milito (1877–1878) ] Cetere necesas diri la veron, ke apenaŭ iu estis speciale entuziasma pri ideo iri kaj batali por liberigo de la slavoj aŭ de iu ajn alia, ĉar la celo de la plejmulto estis ĝuste la milito mem, dum kiu la vivo pasas senzorge, vaste kaj vigle, salajro kreskas, kaj aldone oni donas premiojn, kio por la plejmulto estis la afero sufiĉe alloga kaj interesa. »
« Впрочем, нужно правду сказать, что едва ли кто-либо был особенно воодушевлен мыслью идти драться за освобождение славян или кого бы то ни было, так как целью большинства была именно самая война, во время которой жизнь течет беззаботно, широко и живо, денежное содержание увеличивается, а вдобавок дают и награды, что для большинства было делом весьма заманчивым и интересным[2]. »
« [pri la Rusa-turka milito (1877–1878) ] Rilate la malsuperajn rangojn, mi apenaŭ eraros dirinte ke ili plej ĝojis forlasi la tedajn kazernojn, kie ĉion necesas fari laŭ ordono; dum la ekspedicia vivo ĉiu havas grandan spacon. Neniu demandis sin por kio necesas la milito, por kio ni batalos ktp, opiniante ke la cara afero estas decidi kaj la nia — nur plenumi. Laŭ miaj scioj, tiaj humoro kaj opinioj dominis en ĉiuj regimentoj de la Kaŭkazia Armeo. »
« Что же касается низших чинов, то, думаю, не ошибусь, если скажу, что более всего радовались они выходу из опостылевших казарм, где все нужно делать по команде; при походной же жизни у каждого большой простор. Никто не задавался вопросом, зачем нужна война, за что будем драться и т. д., считая, что дело царево — решать, а наше — лишь исполнять. Насколько я знаю, такие настроения и мнения господствовали во всех полках Кавказской армии[3]. »
« Tradicio de renkonto kaj regalo de alvenanta trupo fare de alia trupo firme enradikiĝis tiam en la Kaŭkaziaj trupoj; tiaj du trupoj nomis unu la alian kunaki, do amikoj. »
« Обычай встречи и угощения прибывающей воинской части какой-либо другой частью твердо укрепился тогда в кавказских войсках; такие две части называли себя кунаками, то есть друзьями[4]. »
« [en Kaŭkazio dum la Rusa-turka milito (1877–1878) ] Malbone statis la aferoj ankaŭ rilate la nutraĵojn. Tiutempe kampaj kuirejoj ne ekzistis. Kiam la trupoj estis moviĝantaj aŭ sen proviza ariero, ĉiu kuiris por si kion li povis. Tiurilate soldatoj kaj oficiroj suferis egale. »
« Плохо было и с пищей. В то время походных кухонь не существовало. Когда войска находились в движении или без обоза, как мы, то продукты раздавались по рукам, и каждый варил себе, что мог. В этом отношении солдаты и офицеры страдали одинаково[7]. »
« [en Kaŭkazio dum la Rusa-turka milito (1877–1878) ] Evidentiĝis ke nelonge antaŭ nia alveno turkoj atakis per siaj fortoj nian taĉmenton, forbatis ĝin kaj devigis iom retreti. Tio ĉiujn tre kolerigis kaj ĉiuj serioze ofendiĝis rilate la turkoj, ke "ili kuraĝis ataki nin". Tiom malestime ni traktis tiutempe la turkojn. »
« Оказалось, что накануне нашего прибытия турки атаковали своими главными силами наш отряд, сбили его и заставили несколько отступить. Это всех очень сердило, и все серьезно обижались на врагов, что «те осмелились нас атаковать». В таком презрении мы держали тогда турок[8]. »
« [en Varsovio en 1912] Mi sciis ke nia milito kontraŭ Germanio estas proksima kaj trovis formiĝintan en Varsovio situacion minaca, pri kio mi konsideris necese privatletere informi militan ministron Suĥomlinov. »
« Я знал, что война наша с Германией — не за горами, и находил создавшуюся в Варшаве обстановку угрожающей, о чем и счел необходимый частным письмом сообщить военному министру Сухомлинову[10]. »
« [en Varsovio en 1912] Mi ne povas ne mencii strangan impreson, kiun kaŭzis al mi la tuta tiama supera administracio en Varsovio. Ĉie la superuloj estis germanoj. [..] Mi estis nomumita post foriro de Gerŝelman kaj estis stranga disonanco: Brusilov. Sed post mi ricevis tiun ĉi postenon barono Rausch von Traubenberg. Emo de Skalon al la germanoj estis mirinda. »
« Не могу не отметить странного впечатления, которое производила на меня тогда вся варшавская высшая администрация. Везде стояли во главе немцы. [...] Я был назначен по уходе Гершельмана и был каким-то резким диссонансом: Брусилов. Зато после меня получил это место барон Рауш фон Траубенберг. Любовь Скалона к немецким фамилиям
была поразительна[11]. »
« [en Vinico en 1913] Mi substrekas — tio ĉi okazis en 1913, sed neniu en tiu regiono eĉ pensis pri ebleco de baldaŭa milito kaj neniu pensis pri ĝi, krom mi. »
« Подчеркиваю — это было в 1913 году, но в этом крае никто не помышлял о возможности близкой войны и никто не думал о ней, кроме меня[12]. »
« Mi estis firme konvinkita, ke la mondmilito estas neevitebla, ĉe tio, laŭ miaj kalkuloj, ĝi devus komenciĝi en 1915, pro kio ni decidis ne prokrasti nian kuracvojaĝon kaj ripozon, kaj reveni ĝis manovroj hejmen. Miaj kalkuloj sin bazis sur tio ke kvankam ĉiuj ŝtategoj estis haste armantaj sin, tamen Germanio devancis ĉiujn kaj devus esti sufiĉe preta ĝis 1915, dum Rusio iel tiel supozis sin prepari por tiu ĉi granda ekzameno de popola povo ĝis 1917, kaj Francio ankaŭ tute ne finis ankoraŭ siajn preparojn. Estis klare ke Germanio malebligos al ni evoluigi niajn fortojn ĝis necesa nivelo kaj hastos komenci la militon, kiu, laŭ ĝia opinio, devus daŭri ses ĝis ok monatojn kaj doni al ĝi hegemonion super la tuta mondo. »
« Я был твердо убежден, что всемирная война неизбежна, причем, по моим расчетам, она должна была начаться в 1915 году, поэтому мы и решили не откладывать нашей лечебной поездки и отдыха и вернуться к маневрам домой. Мои расчеты основывались на том, что хотя все великие державы спешно вооружались, но Германия опередила всех и должна была быть вполне готовой к 1915 году, тогда как Россия с грехом пополам предполагала изготовиться к этому великому экзамену народной мощи к 1917 году, да и Франция далеко не завершила еще своей подготовки. Было ясно, что Германия не позволит нам развить свои силы до надлежащего предела и поспешит начать войну, которая, по ее убеждению, должна была продлиться от шести до восьми месяцев и дать ей гегемонию над всем миром[13]. »
« [somere 1914] Mi kaj la edzino sukcese atingis Berlinon. Laŭvoje ne videblis speciala ekscitiĝo. La alian situacion ni trovis en Berlino. Veturante per aŭto de Anhalter Banhof al la centra stacidomo laŭ cirkla fervojo, ni estis haltigitaj je la strato Unter den Linden ĉe nia ambasadejo fare de kelkmila amasego da homoj, kiuj kriegis patriotismajn kantojn, insultis Rusion kaj postulis militon. »
« Мы с женой благополучно добрались до Берлина. По дороге нигде не было заметно особенного возбуждения. Не то нашли мы в Берлине. Переезжая на автомобиле из Anhalter Banhof к центральному вокзалу по круговой железной дороге, мы были остановлены на улице Unter den Linden у нашего посольства громадным скоплением народа, в несколько тысяч человек, которые ревели патриотические песни, ругали Россию и требовали войны[15]. »
« [la 16-an de julio 1914] En Varsovio, kiun ni estis traveturantaj je la sama tago, ĉio estis trankvila kaj la publiko evidente ne supozis ke ni estas sojle de la milito. Asistanto de komandestro de la Varsovia Milita Distrikto kavaleria generalo barono von Traubenberg, kiun ni renkontis ĉe la stacidomo, transdonis al mi ke nuntempe estas mobilizata nur la Kieva Milita Distrikto, sed ĉiuj estas certaj ke ni evitos la militon. »
« В Варшаве, которую мы проезжали в тот же день, все было спокойно, и публика, по-видимому, не подозревала, что мы находимся накануне войны. Помощник командующего войсками Варшавского военного округа генерал от кавалерии барон фон Траубенберг, которого мы встретили на вокзале, мне передал, что пока мобилизуется лишь Киевский военный округ, но все уверены, что мы войны избежим[16]. »
«Aleksandro la 3-a, homo firma kaj rekta, ne havis inklinon al la militaferoj, nek ŝatis paradojn kaj militajn vantaĵojn, sed li estis komprenanta ke por konservado de paco speciale necesas esti forta, kaj pro tio li postulis laŭeble plejan fortigon de la milita povo de Rusio. »
« Александр III, человек твердый и прямой, не имел склонности к военному делу, не любил парадов и военной мишуры, но понимал, что для сохранения мира в особенности необходимо быть сильным, и поэтому требовал наивозможно большего усиления военной мощи России[17]. »
« Milita ministro Vannovskij helpe de sia dotita asistanto estro de la Ĉefa Stabo Obruĉev dum la dektrijara regado [de Aleksandro la 3-a ] faris tre multe kaj grave ordigis kaj evoluigis niajn militfortojn, kaj krome turnis precipan atenton al defendokapablo de nia Okcidenta Fronto kontraŭ Germanio kaj Aŭstrio-Hungario; tiu ĉi militejo estis fervore preparata de li. »
« Военный министр Ванновский при помощи даровитого своего помощника начальника Главного штаба Обручева за время этого тринадцатилетнего царствования сделал очень много и значительно упорядочил и развил наши военные силы, а кроме того, главное внимание обратил на обороноспособность нашего Западного фронта против Германии и Австро-Венгрии; этот театр военных действий усердно ими подготовлялся[18]. »
« Bedaŭrinde post surtroniĝo de Nikolao la 2-a kaj speciale post forigo de Vannovskij kaj Obruĉev la situacio draste ŝanĝiĝis. Aperis propraj al la karaktero de la juna caro ŝanceliĝoj jen al tiu, jen al alia flanko, kaj nova milita ministro Kuropatkin ne estis sufiĉe persista je siaj postuloj, nek ricevis sufiĉajn kreditojn kaj klopodis nur komplezi altrangulojn, eĉ se koste de la afero. »
« К сожалению, с воцарением Николая II и в особенности с удалением Ванновского и Обручева картина резко переменилась. Явились по свойству характера молодого царя колебания то в ту, то в другую сторону, а новый военный министр Куропаткин не был достаточно настойчив в своих требованиях, не получал достаточных кредитов и старался лишь угодить великим мира сего, хотя бы и в ущерб делу[19]. »
« Nerealigeblaj kaj nepripensitaj pacemaj tendencoj kondukis al la fatala por ni Haga Paca Konferenco, kiu nur ligis niajn manojn kaj bremsis nian militan disvolviiĝon. »
« Несбыточные и непродуманные миролюбивые тенденции привели к фатальной для нас Гаагской мирной конференции, которая лишь связала наши руки и затормозила наше военное развитие, тогда как Германия продолжала энергично усиливаться. А затем мы затеяли порт-артурскую чепуху, приведшую к печальной памяти — японской войне[20]. »
« [pri la Rusa-japana milito ] La malgajnita de ni milito, finiĝinta per revolucio de 1905—1907, estis terura por niaj armitaj fortoj je tiu senco, ke ni estis persiste preparantaj nin al la milito je la Okcidenta Fronto kaj samtempe malsingarde ludis kun fajro je Fora Oriento, kies fronto estis tute ne preparita de ni. Nur je la plej lasta momento antaŭ la Japana milito ni haste faris ion iel tiel, kalkulante nur iom timigi Japanion, sed certe ne militi kontraŭ ĝi. Kiam sekve de nia mallerta, infaneca politiko kaj ĉe fervora ekscitado fare de imperiestro Vilhelmo milito kontraŭ Japanio eksplodis, nia milita ministerio sin trovis sen mobiliza plano kaj sen plano de agado je tiu ĉi fronto. Oni povas diri certe ke tiu ĉi milito definitive malordigis ĉiujn niajn militfortojn kaj komplete detruis la tutan laboron de Vannovskij kaj Obruĉev. »
« Эта проигранная нами война, закончившаяся революцией 1905—1907 гг., была ужасна для наших вооруженных сил в том отношении, что мы готовились упорно к войне на Западном фронте и в то же время неосторожно играли с огнем на Дальнем Востоке, фронт которого нами совершенно не был подготовлен. Только в самое последнее перед японской войной время мы наспех сделали кое-что «на фуфу», рассчитывая лишь попугать Японию, но отнюдь с нею не воевать. Когда же вследствие нашей неумелой, ребяческой политики и при усердном науськивании императора Вильгельма война с Японией разразилась, наше военное министерство оказалось без плана мобилизации и без плана действий на этом фронте. Можно смело сказать, что эта война расстроила в корне все наши военные силы и разбила вконец всю работу Ванновского и Обручева[21]. »
« Se konsideri ĉion ĉi kaj rememori, ke Suĥomlinov iĝis milita ministro nur printempe 1909, justeco postulas agnoski ke dum kvin jaroj de lia administrado antaŭ la milito estis farite sufiĉe multe: mobilizado pasis sukcese kaj sufiĉe rapide, konsiderante nian malbone evoluintan fervojan reton kaj grandegajn distancojn, kaj pri terura ĥaoso, estinta antaŭ lia alveno, restis eĉ ne memoro. Kulpas Suĥomlinov certe pri multaj aferoj, speciale pri tio, ke la afero pri municio estis solvita malkontentige: ĝia manko estis unu el la ĉefaj kaŭzoj de niaj malsukcesoj en 1915. »
« Если все это принять во внимание и вспомнить, что Сухомлинов стал военным министром лишь весной 1909 года, справедливость требует признать, что за пять лет его управления до начала войны было сделано довольно много: мобилизация прошла успешно и достаточно быстро, принимая во внимание нашу плохо развитую сеть железных дорог и громадные расстояния, а о безобразном сумбуре, бывшем до него, не было и помину. Виновен Сухомлинов, конечно, во многом, в особенности в том, что вопрос об огнестрельных припасах был решен неудовлетворительно: недостаток их — одна из главных причин наших неудач 1915 года[22]. »
« [pri Vladimir Suĥomlinov ] Lia ĉefa manko estis ke li estis, kiel oni nomas tion, blufanto kaj sen profundiĝi je la afero kontentiĝis pri supraĵa sukceso de siaj agoj kaj ordonoj. Estinte homo lerta, li, fremda al la kortega medio, estis elturniĝanta por plu teni sian postenon, kaj manovranta por konservi propran bonfarton. Sendube lia situacio estis malfacila ĉe la imperiestro kun ties malforta karaktero, kiun oni influis de diversaj flankoj. Krome li malamikigis kontraŭ si favore al la registara politiko la tutan Ŝtatan Dumaon. Kaj tio estis granda eraro, ĉar la Dumao per ĉiuj fortoj klopodis evoluigi la militan povon de Rusio, uzante ĉiujn siajn eblojn. »
« Главный же его недостаток состоял в том, что он был, что называется, очковтиратель и, не углубляясь в дело, довольствовался поверхностным успехом своих действий и распоряжений. Будучи человеком очень ловким, он, чуждый придворной среде, изворачивался, чтобы удержаться, и лавировал для сохранения собственного благополучия. Несомненно, его положение было трудное при слабохарактерном императоре, на которого влияли с разных сторон. Помимо того, он восстановил еще против себя в угоду правительственному течению всю Государственную думу. А это был большой промах, ибо дума всеми силами старалась развить военную мощь России, поскольку это от нее зависело[23]. »
« Detruado de fortikaĵaj areoj, kiuj kostis tiom da mono, ĉe la okcidenta limo ne estis pripensita kaj forte influis la malsukcesojn de 1915. Kaj tio estis des pli malbone, ke estis ellaborita nova militplano, facile kaj tuj fordonanta al malamiko nian tutan Okcidentan regionon; efektive ni ne povis forlasi ĝin kaj devis plenumi la planon, tute neantaŭviditan kaj nepreparitan. »
« Уничтожение крепостных районов, стоивших столько денег, на западной границе не было продумано и так же сильно способствовало неудачам 1915 года. И это — тем более что был разработан новый план войны, с легким сердцем сразу отдававший противнику весь наш Западный край; в действительности же мы его не могли покинуть и должны были выполнить план, совершенно непредвиденный и неподготовлявшийся[24]. »
«Infanterio estis bone armita je respektiva fusilo, sed mitralojn ĝi havis ege malmulte, nur po 8 je regimento, dum minimume necesis havi por ĉiu bataliono ne malpli ol 8 mitralojn, kalkulante po 2 por roto, kaj ankaŭ almenaŭ unu 8-mitralan teamon je dispono de regimentestro. Sume — ne malpli ol 40 mitraloj por 4-bataliona regimento kaj por divizio sekve 160 mitraloj; je divizio ja estis nur 32 mitraloj. Mankis certe bombokanonoj, kaj mangrenadoj, sed atendante kampan militon ilin komence de la milito havis neniu armeo, kaj pri ilia manko je tiu periodo la militan ministerion ne eblas kulpigi. Limigita nombro de municio estis terura, la plej granda problemo, kiu min ege zorgigis ekde komence [...]. »
« Пехота была хорошо вооружена соответствующей винтовкой, но пулеметов было у нее чрезмерно мало, всего по 8 на полк, тогда как минимально необходимо было иметь на каждый батальон не менее 8 пулеметов, считая по 2 на роту, и затем хотя бы одну 8-пулеметную команду в распоряжении командира полка. Итого — не менее 40 пулеметов на 4-батальонный полк, а на дивизию, следовательно, 160 пулеметов; в дивизии же было всего 32 пулемета. Не было, конечно, бомбометов, минометов и ручных гранат, но в расчете на полевую войну их в начале войны ни в одной армии не было, и отсутствие их в этот период войны военному министерству в вину ставить нельзя. Ограниченность огнестрельных припасов была ужасающей, крупнейшей бедой, которая меня чрезвычайно озабочивала с самого начала [...][25]. »
« Mi opiniis kaj opinias nun, ke normale la regimento devas esti 3-bataliona el 12 rotoj, en la divizio — 12 batalionoj, kaj en la korpuso — ne 2, sed 3 divizioj. »
« Я считал, да и теперь считаю, что нормально полк должен быть 3-батальонный 12-ротного состава, в дивизии — 12 батальонов, а в корпусе — не 2, а 3 дивизии[26]. »
« [...] laŭ tipo de nia artileria armilaro, nia artilerio estis adaptita, kaj eĉ tio je malalta grado, al la defenda batalo, sed certe ne al la ofensivo. »
« [...] по роду артиллерийского нашего вооружения наша артиллерия была приспособлена, да и то в слабой степени, к оборонительному бою, но никак не к наступательному[27]. »
« Certe neniu tiutempe supozis ke en ĉiuj frontoj plurmilionaj armeoj baldaŭ enfosos sin profunde ja la tero kaj transiros al tiu sistemo de militado, kiu estis tiom mokata dum la Japana kampanjo kaj estis speciale akre kritikata de germanoj, kiuj en tiu grandega milito unuaj transiris al la tranĉea milito. Sed almenaŭ jam antaŭ la milito estis klare, ke flanko kiu estos pli malforta, estos enfosanta sin je la tero, do sekve flanko kiu faros ofensivon devos koncentri grandan nombron de artilerio de diversaj kalibroj je elektitaj lokoj por dece prepari ofensivon de infanterio. Ĉio ĉi estis komplete neglektita kaj necesas agnoski, ke plejparto de la superaj artileriaj komandestroj tute ne pro sia kulpo ne sciis regi artileriajn amasojn en la batalo kaj ne povis profiti ilian utilon, kiun infanterio rajtus atendi. »
« Конечно, никто в то время не предполагал, что на всех фронтах миллионные армии в скором будущем глубоко закопаются в землю и перейдут к той системе войны, которая столь осмеивалась в японскую кампанию и в особенности жестоко критиковалась немцами, которые в эту великую войну первые перешли к позиционной войне. Но, во всяком случае, и до войны ясно было, что тот из противников, который окажется более слабым, будет зарываться в землю, что, следовательно, наступающий должен будет сосредоточивать крупные соединения артиллерии различных калибров на избранных участках, чтобы подготовлять надлежащим образом наступление пехоты. Все это было совершенно упущено, и нужно признать, что большинство высших артиллерийских начальников совсем не по своей вине не умели управлять артиллерийскими массами в бою и не могли извлекать из них ту пользу, которую пехота имела право ожидать[28]. »
«Aerarmeo komence de la kampanjo en nia armeo estis ekstreme subnivela. Aviadiloj malmultis, plejparto da ili estis malfortaj, de arkaika konstrukcio. Interalie ili estis ege necesaj por malproksima kaj proksima skoltadoj, kaj por korektado de artileria pafado, pri kio nek nia artilerio, nek niaj pilotoj havis imagon. Dum paca tempo ni ne prizorgis eblecon produkti aviadilojn hejme, en Rusio, kaj pro tio dum la tuta kampanjo ni ege suferis pro ilia malsufiĉo. La famaj "Ilja Muromec", pri kiuj oni tiom esperis, ne pravigis la esperojn. [...] Aerŝipojn tiutempe ni havis nur kelkajn, aĉetitajn kontraŭ alta prezo eksterlande. Tio estis arkaikaj, malfortaj aerŝipoj, kiuj ne povis doni kaj nek donis al ni iun ajn utilon. Resume, necesas agnoski ke kompare al niaj malamikoj ni estis teknike grave postrestintaj kaj certe malsufiĉo de teknikaĵoj povis esti kompensata nur per troa sangoverŝado, kio, kiel videblos poste, havis siajn sufiĉe malbonajn sekvojn. »
« Воздушные силы в начале кампании были в нашей армии поставлены ниже всякой критики. Самолетов было мало, большинство их были довольно слабые, устаревшей конструкции. Между тем они были крайне необходимы как для дальней и ближней разведки, так и для корректирования артиллерийской стрельбы, о чем ни наша артиллерия, ни летчики понятия не имели. В мирное время мы не озаботились возможностью изготовления самолетов дома, у себя в России, и потому в течение всей кампании значительно страдали от недостатка в них. Знаменитые «Ильи Муромцы», на которых возлагалось столько надежд, не оправдали себя. [...] Дирижаблей у нас в то время было всего несколько штук, купленных по дорогой цене за границей. Это были устаревшие, слабые воздушные корабли, которые не могли принести и не принесли нам никакой пользы. В общем, нужно признаться, что по сравнению с нашими врагами мы технически были значительно отсталыми, и, конечно, недостаток технических средств мог восполняться только лишним пролитием крови, что, как будет видно, имело свои весьма дурные последствия[29]. »
« Kiel estas konate, post la Japana kampanjo, kiu kiel prototipo de la estonteco montris ekzemplon de tranĉea milito, kritiko de ĉiuj militaj aŭtoritatoj rilate tiun ĉi kampanjon atakis ĝian manieron de batalado. Speciale germanoj ege kontraŭis tion kaj malamikeme mokis nin, dirante ke la tranĉea milito pruvis nian malkapablon militi kaj ke ili sendube tiun ekzemplon ne sekvos. Ili asertis ke sekve de ilia specifa geografia situo ili ne povus permesi al si lukson de longdaŭra milito kaj ke ili bezonas venki siajn malamikojn je laŭeble plej mallonga periodo kaj fini la militon je ses ĝis ok monatoj, ne pli. Germanoj flatis sin per espero, ke per rapidaj kaj povaj batoj ili komplete disbatos unue unu malamikan fronton, kaj poste, profitante internajn operaciajn liniojn, ili transsendos plejparton de siaj trupoj al la alia, por definitive venki la alian malamikon. »
« Как известно, после японской кампании, которая, как прообраз будущего, показала пример позиционной войны, критика всех военных авторитетов по поводу этой кампании набросилась на способ ее ведения. В особенности немцы страшно восставали и зло смеялись над нами, говоря, что позиционная война доказала наше неумение воевать и что они, во всяком случае, такому примеру подражать не станут. Они утверждали, что вследствие особенности их географического положения они не могут позволить себе роскоши продолжительной войны и им необходимо разбить своих врагов в возможно более короткое время и закончить войну в шесть — восемь месяцев, не больше. Немцы льстили себя надеждой, что быстрыми и могучими ударами они наголову разобьют сначала один вражеский фронт, а затем, пользуясь внутренними операционными линиями, перекинут большую часть своих войск на другой, чтобы покончить с другим противником[30]. »
«Germanoj opiniis ke en kampobataloj ili estos tuj disvolvantaj plejparton de siaj trupoj por komence de la batalo havi eblecon per fortega pafado subpremi pafadon de la malamiko kaj ĉirkaŭi unu aŭ ambaŭ ĝiajn alojn depende de cirkonstancoj. Oni kredis ke fronta atako konsiderante povon de moderna pafado ne povas doni bonan sukceson, do sorton de la batalo necesas serĉi ĉe la aloj, kaj je la precipe atakata alo necesas koncentri la trupojn je maksimuma ebla kvanto. Dume ĝenerala rezervo por reago al hazardaĵoj devas esti malgranda. Tiu ĉi teorio, persiste edifata de germanaj militverkistoj, ĝenerale estis akceptita ankaŭ de ni. »
« Немцы считали, что в полевых сражениях они сразу будут развертывать наибольшую часть своих сил, чтобы в начале боя иметь возможность развитием сильнейшего огня подавить огонь противника с охватом одного или обоих флангов в зависимости от обстановки. Полагалось, что атака фронтальная при силе современного огня хорошего успеха дать не может, а решение участи сражения нужно искать на флангах, и на ударном фланге нужно концентрировать войска в возможно большем количестве. Общий же резерв для парирования случайностей должен быть небольшим. Эта теория, усиленно проповедовавшаяся германскими военными писателями, в общем, была принята и нами[31]. »
« [pri pluraj militestroj-fuŝuloj] [...] atestado de la oficiroj estis farata de atestaj komisionoj, sufiĉe senrespondecaj pri siaj atestadoj. Ĉe konata rusa bonanimeco kaj neglektemo ofte okazis ke maltaŭgan kandidaton oni atestis bone, esperante pli rapide seniĝi je li danke al nova, pli alta nomumo, sen malagrablaĵoj kaj plendoj fare de la ofendito. »
« [...] аттестации офицеров составлялись аттестационными комиссиями, вполне безответственными за свои аттестации. При известном русском добродушии и халатности зачастую случалось, что недостойного кандидата аттестовали хорошо в надежде поскорей избавиться от него посредством нового, высшего назначения без неприятностей и жалоб со стороны обиженного[32]. »
« Aprezante siajn privilegiojn, gvardiaj oficiroj opiniis ke inter ili maltaŭguloj ne povas esti (kio efektive estis malvero), kaj plurfoje okazis ke gvardia estraro lasis danke al siaj malseveraj atestadoj personojn evidente malkapablajn iĝi komandestroj de regimentoj en la armeo, opiniante ke en la elitaj trupoj kiel gvardio tiuj ĉi homoj ne povas esti komandestroj de apartaj taĉmentoj dum en la armeo tio ne estas problemo, taŭgos iu ajn. »
« Дорожа своими привилегиями, гвардейские офицеры полагали, что между ними неудовлетворительных быть не может (что действительностью не оправдывалось), и не раз случалось, что гвардейское начальство пропускало своими снисходительными аттестациями людей заведомо неспособных командирами полков в армию, считая, что в отборном войске, в гвардии, эти люди командовать отдельными частями не могут, а в армии — не беда, сойдет![33]. »
« [...] la Ĝenerala Stabo seniĝis je siaj malkapablaj membroj forsendante ilin komandi regimentojn, brigadojn kaj diviziojn kaj ne plu akceptis ilin reen al sia medio, anstataŭ korekte atesti ilin kiel maltaŭgajn al la servado. »
« [...] Генеральный штаб избавлялся от своих неспособных членов тем, что сплавлял их командовать полками, бригадами и дивизиями и уже назад их в свою среду не принимал, вместо того чтобы правдиво аттестовать их непригодными к службе[34]. »
« Promocio en la armeo okazis tiel malrapide kaj procento de vakaj postenoj de komandestroj de apartaj trupoj estis tiel malgranda, ke plejparto de la oficiroj de tiu ĉi kategorio finis sian aĝolimon je la rangoj de kapitano aŭ subkolonelo. Oni povis laŭ fingroj kalkuli feliĉulojn en la armeo, kiuj sukcesis atingi postenon de diviziestro. Nevole armeaj oficiroj apatie rigardis sian sorton kaj malamikeme rilatis al la gvardio kaj la Ĝenerala Stabo, damnante sian sorton. »
« Движение по службе в самой армии происходило столь медленно и процент вакансий на должности начальников отдельных частей был столь мал, что подавляющее большинство офицеров этой категории выслуживало свой возрастной ценз в чине капитана или подполковника. Можно было по пальцам сосчитать счастливчиков из армии, дослужившихся до должности начальника дивизии. Невольно армейские офицеры апатично смотрели на свою долю и злобно относились к гвардии и Генеральному штабу, кляня свою судьбу[35]. »
« [...] kaŭzoj de malamikemo de la armeo kontraŭ sia Ĝenerala Stabo: por atingi superajn komandestrajn rangojn necesis promociiĝi koste de komandestroj de la trupoj, okupante ne nur stabajn, sed ankaŭ komandestrajn postenojn, do antaŭ la milito plejparto de la diviziestroj kaj korpusestroj devenis de la oficiroj de la Ĝenerala Stabo. »
« [...] причины озлобления армии против своего Генерального штаба: для того чтобы дойти до высших степеней командования, нужно быстро выдвигаться вперед в ущерб строевым офицерам, занимая не только штабные, но и командные должности, и до войны большая часть начальников дивизий и корпусных командиров была из офицеров Генерального штаба[36]. »
« Iel aŭ tiel, sed mi konsideras mia devo agnoski ke krom kelkaj esceptoj oficiroj de la Ĝenerala Stabo en tiu ĉi milito laboris bone, lerte kaj skrupule plenumis sian devon. Unu afero estis malbona: krom maloftaj esceptoj, rapida, konstanta translokado de tiuj ĉi oficiroj de unu posteno al alia por pli rapida promociado; ili restis longe en neniu posteno — nek en stabo, nek en trupoj, kaj pro tio al ili estis malfacile serioze profundiĝi je sia laboro kaj doni utilon, kiun ili povus kaj devus doni. Tia flugado de unu loko al alia ankaŭ kolerigis la armeon, kiu nomis ilin blanka osto dum sin — la nigra. »
« Как бы то ни было, но я считаю долгом признать, что за некоторыми исключениями офицеры Генерального штаба в эту войну работали хорошо, умело и старательно выполняли свой долг. Одно было неладно: это, за малым исключением, постоянное, быстрое перемещение этих офицеров с одной должности на другую для более быстрого движения вперед; они не задерживались ни на каком месте — ни на штабном, ни на строевом, а потому трудно было им входить основательно в круг своих обязанностей и приносить ту пользу, которую они могли и должны были принести. Такое перелетание с места на место также озлобляло армию, которая называла их белою костью, а себя — черною[37]. »
« [...] multaj, kaj tio estis la plej kapablaj, akademiuloj, bone lerninte la militaferojn, foriris de militservo al postenoj, neniel rilataj al la militarto, kaj klopodis okupi postenojn, pli bone pagatajn. Ni vidis oficirojn de la Ĝenerala Stabo je la rolo de ŝtataj kontrolistoj, ministroj pri transporto, internaj aferoj, guberniestroj ktp. »
« [...] многие, притом наиболее способные, академики, изучив исключительно военное дело, уходили с военной службы на должности, ничего общего с военным искусством не имевшие, и старались занимать должности, лучше оплачиваемые. Мы видели офицеров Генерального штаба в роли государственных контролеров, министров путей сообщения, внутренних дел, начальников железных дорог, губернаторов и т. п.[38]. »
« Kiel la ĉefkomandestro estis nomumita grandprinco Nikolaj Nikolajeviĉ. Laŭ mia opinio, tiutempe pli bonan ĉefkomandestron trovi ne eblis. Tio estis la homo sendube komplete sindona al la militafero, teorie kaj praktike koninta kaj ŝatinta la militan metion. Certe kiel aparteninta al la imperiestra familio, li, laŭ kondiĉoj de sia alta pozicio, ne estis asidua en laboro, speciale junaĝe. Laŭ sia naturo li estis terure arda kaj senpacienca, sed post jaroj li trankviliĝis kaj stabiliĝis. Lia nomumo kiel la ĉefkomandestro elvokis profundan kontenton en la armeo. La trupoj kredis al li kaj timis lin. Ĉiuj sciis ke la faritaj de li ordonoj devas esti plenumitaj, ke ili ne povas esti nuligitaj kaj neniuj ŝanceliĝoj okazos. »
« Верховным Главнокомандующим был назначен великий князь Николай Николаевич. По моему мнению, в это время лучшего Верховного Главнокомандующего найти было нельзя. Это — человек, несомненно, всецело преданный военному делу и теоретически и практически знавший и любивший военное ремесло. Конечно, как принадлежавший к императорской фамилии, он по условиям своего высокого положения не был усидчив в работе, в особенности в молодости. По натуре своей он был страшно горяч и нетерпелив, но с годами успокоился и уравновесился. Назначение его Верховным Главнокомандующим вызвало глубокое удовлетворение в армии. Войска верили в него и боялись его. Все знали, что отданные им приказания должны быть исполнены, что отмене они не подлежат и никаких колебаний не будет[39]. »
« Ekde komenco de la milito, por savi Francion, Nikolaj Nikolajeviĉ tute ĝuste decidis rompi antaŭe ellaboritan militplanon kaj rapide transiri al ofensivo, sen atendi la finon de koncentriĝo kaj disvolviĝo de la armeoj. Poste oni kulpigis lin pri tio, sed efektive tio estis la sola ĝusta decido. La germanoj, agante laŭ internaj operaciaj linioj, nature devis klopodi bati la malamikojn unu post alia, uzante sian evoluintan fervojan reton. Ni kun la aliancanoj, agante laŭ eksteraj linioj, devis ataki la malamikon samtempe de ĉiuj flankoj por ne doni al la germanoj eblecon ekstermi la malamikojn unu post alia kaj transloki la trupojn laŭplaĉe. »
« С начала войны, чтобы спасти Францию, Николай Николаевич совершенно правильно решил нарушить выработанный раньше план войны и быстро перейти в наступление, не ожидая окончания сосредоточения и развертывания армий. Потом это ставилось ему в вину, но в действительности это было единственно верное решение. Немцы, действуя по внутренним операционным линиям, естественно, должны были стараться бить врагов поочередно, пользуясь своей развитой сетью железных дорог. Мы же с союзниками, действуя по внешним линиям, должны были навалиться на врага сразу со всех сторон, чтобы не дать немцам возможности уничтожать противников поочередно и перекидывать свои войска по собственному произволу[40]. »
« Ŝajne racio devus sugesti ke la germanoj fatale nepre devas, pro forto de la cirkonstancoj, unue ataki la francojn, unue ĉar la francoj mobiliziĝos pli rapide ol ni kaj pli frue ol ni povos transiri al ofensivo, kaj due ĉar kaze de kompleta sukceso la germanoj povos pli rapide inklinigi al paco la francojn ol la rusojn kun ties grandega spaco en malfronto. Mirinda militplano kun retiriĝo al linio Bjalistoko, Bresto, estis definitive ellaborita, laŭ mia memoro, en sekreta kunsido en Moskvo, ŝajne aŭtune 1912, kaj en la sama tempo ĝi estis aprobita. »
« Казалось бы, здравый смысл должен был подсказать, что немцы фатально обязаны неизбежно, силою обстановки, атаковать раньше французов, во-первых, потому, что французы скорее нас мобилизуются и раньше нас могут перейти в наступление, а во-вторых, потому, что в случае полной удачи немцы могут быстрее склонить к миру французов, нежели русских с их необъятным пространством в тылу. Удивительный план войны с отводом назад, на линию Белосток, Брест, был окончательно разработан, насколько мне помнится, на секретном совещании в Москве, кажется, осенью 1912 года, и тогда же утвержден[41]. »
«Nikolaj Nikolajeviĉ estis postulanta severan kaj justan disciplinon en la trupoj, zorgis pri bezonoj de la soldato, forte atentis ke ne okazu dominado de la staboj super la trupaj elementoj, nek avaris premiojn por la trupaj laborantoj, estis avara rilate premiadon de stabaj kaj arieraj agantoj, strikte malpermesante premii ilin per batalaj distingoj. Mi konsideris lin bonega ĉefkomandestro. »
« Николай Николаевич требовал строгой и справедливой дисциплины в войсках, заботился о нуждах солдата, усиленно следил за тем, чтобы не было засилия штабов над строевым элементом, не жалел наград для строевых работников, был скуп относительно награждений штабных и тыловых деятелей, строго запрещая награждать их боевыми отличиями. Я считал его отличным главнокомандующим[43]. »
« Fatale estis ke estro de la stabo de la ĉefkomandestro estis nomumita eksa estro de la Ĉefa Administracio de la Ĝenerala StaboNikolaj Januŝkeviĉ, tre ĉarma, sed sufiĉe malserioza kaj malbona stratego. Tiurilate lin devis rekompensi generalo-kantonmentigisto Danilov, la homo mallarĝa kaj obstina. Liaj raportoj sendube grave influis la strategiajn konsiderojn de la ĉefkomandestro kaj ne eblas malagnoski ke ni foje agis iusence senplane kaj riske malkoncentriĝis malkongrue al la fortoj, kiujn ni disponis. »
« Фатально было то, что начальником штаба Верховного Главнокомандующего был назначен бывший начальник Главного управления Генерального штаба Янушкевич, человек очень милый, но довольно легкомысленный и плохой стратег. В этом отношении должен был его дополнять генерал-квартирмейстер Данилов, человек узкий и упрямый. Его доклады, несомненно, влияли в значительной степени на стратегические соображения Верховного Главнокомандующего, и нельзя не признать, что мы иногда действовали в некоторых отношениях наобум и рискованно разбрасывались не в соответствии с теми силами, которыми мы располагали[44]. »
« La ĉefkomandestro de la armeoj de la Sudokcidenta Fronto, kiun eniris ankaŭ mia 8-a armeo, estis nomumita komandestro de la trupoj de la Kieva Milita Distrikto generalo-adjutanto N. I. Ivanov. Tio estis homo sufiĉe sindona al sia devo, ŝatinta militaferon, sed ekstreme mallarĝa je siaj pensoj, maldecidema, ekstreme skrupulema kaj ĝenerale stulta, kvankam ege zorgema rilate traktadon de sia persono. Li estis inter partoprenintoj de la malfeliĉa Japana kampanjo kaj mi opinias ke konstantaj malsukcesoj de tiu ĉi milito influis lin kaj igis lin senĉese dubi kaj timi vane, tiel ke eĉ en sufiĉe favoraj cirkonstancoj li konstante timis kompletan malvenkon kaj ĉiajn malfeliĉojn. »
« Главнокомандующим армиями Юго-Западного фронта, в состав которого вошла и моя 8-я армия, был назначен командующий войсками Киевского военного округа генерал-адъютант Н. И. Иванов. Это был человек вполне преданный своему долгу, любивший военное дело, но в высшей степени узкий в своих взглядах, нерешительный, крайне мелочный и, в общем, бестолковый, хотя и чрезвычайно самолюбивый. Он был одним из участников несчастной японской кампании, и думаю, что постоянные неудачи этой войны влияли на него и заставляли его непрерывно сомневаться и пугаться зря, так что даже при вполне благоприятной обстановке он постоянно опасался разгрома и всяких несчастий[45]. »
« [...] M. V. Aleksejev, homo tre inteligenta, rapide komprenanta la cirkonstancojn, bonega stratego. Lia ĉefa manko estis maldecidemo kaj mildeco de la karaktero. »
« [...] М. В. Алексеев, человек очень умный, быстро схватывающий обстановку, отличный стратег. Его главный недостаток состоял в нерешительности и мягкости характера[46]. »
« [...] generalo Ruzskij, homo inteligenta, scioplena, decidema, tre zorgema rilate traktadon de sia persono, lerta kaj klopodinta prezenti siajn agojn laŭeble plej bone, foje koste de siaj najbaroj, profitante iliajn sukcesojn, kiuj estis malĝuste atribuataj al li. »
« [...] генерал Рузский, человек умный, знающий, решительный, очень самолюбивый, ловкий и старавшийся выставлять свои деяния в возможно лучшем свете, иногда в ущерб своим соседям, пользуясь их успехами, которые ему предвзято приписывались[47]. »
« Dum jaroj de la Japana milito kaj la unua revolucio, nia registaro klare substrekis kaj montris al la popolo, ke ĝi mem ne scias kion ĝi volas kaj kien ĝi iras. Ni komprenis tiun ĉi eraron sufiĉe malfrue, post anekso de Bosnio kaj Hercegovino, sed moralan preparadon de la popolo al la neevitebla eŭropa milito oni, mi diru eĉ ne preteratentis, pli ĝuste — malebligis. Se en la trupoj komandestro decidus klarigi al siaj subuloj ke nia ĉefa malamiko estas la germanoj, ke ili planas ataki nin kaj ke ni devas je ĉiuj fortoj prepari nin por rebati tiun atakon, tiu ĉi sinjoro estus tuj forpelita de militservo, eble eĉ juĝita. Eĉ pli malgrandajn ŝancojn havis lerneja instruisto edifi al siaj edukatoj amon al la slavoj kaj malamon al la germanoj. Li estus konsiderita danĝera tutslavisto, arda revoluciulo kaj ekzilita al Turuĥanska aŭ Narima regionoj. »
« В годы японской войны и первой революции наше правительство ясно подчеркнуло и указало народу, что оно само не знает, чего хочет и куда идет. Спохватились мы в своей ошибке довольно поздно, после аннексии Боснии и Герцеговины, но моральную подготовку народа к неизбежной европейской войне не то что упустили, а скорее, не допустили. Если бы в войсках какой-либо начальник вздумал объяснить своим подчиненным, что наш главный враг — немец, что он собирается напасть на нас и что мы должны всеми силами готовиться отразить его, то этот господин был бы немедленно выгнан со службы, если только не предан суду. Еще в меньшей степени мог бы школьный учитель проповедовать своим питомцам любовь к славянам и ненависть к немцам. Он был бы сочтен опасным панславистом, ярым революционером и сослан в Туруханский или Нарымский край[48]. »
« Evidente germano, ekstera kaj interna, estis ĉe ni ĉiopova, li estis okupanta la plej superajn ŝtatajn postenojn, estis persona gratissima ĉe la kortego. Krome en Peterburgo ekzistis povega rusa-germana partio, postulinta kontraŭ iu ajn prezo, koste de iuj ajn humiliĝoj, establi fortikan aliancon kun Germanio, kaj ĝi tiutempe estis demonstre malestimanta nin. »
« Очевидно, немец, внешний и внутренний, был у нас всесилен, он занимал самые высшие государственные посты, был persona gratissima при дворе. Кроме того, в Петербурге была могущественная русско-немецкая партия, требовавшая во что бы то ни стало, ценою каких бы то ни было унижений, крепкого союза с Германией, которая демонстративно в то время плевала на нас[49]. »
« Eĉ post deklaro de la milito, alvenintaj de internaj regionoj de Rusio kompletigaj trupoj estis tute ne komprenantaj kia milito falis sur iliajn kapojn — kvazaŭ sen iu ajn kaŭzo. Kiom da fojoj mi estis demandanta en tranĉeoj pro kio ni militas, kaj ĉiam mi estis neeviteble ricevanta respondon, ke iu erc-herc-perc kun edzino estis murditaj de iu kaj pro tio la aŭstroj volis molesti la serbojn. Sed kio estas la serboj — sciis preskaŭ neniu, kio estas la slavoj — estis ankaŭ malklare, kaj kial la germanoj decidis pro Serbio militi — estis tute nekonate. Okazis do, ke oni estis venigantaj homojn al la morto nesciate pro kio, do pro cara kaprico. »
« Даже после объявления войны прибывшие из внутренних областей России пополнения совершенно не понимали, какая это война свалилась им на голову — как будто бы ни с того ни с сего. Сколько раз спрашивал я в окопах, из-за чего мы воюем, и всегда неизбежно получал ответ, что какой-то там эрц-герц-перц с женой были кем-то убиты, а потому австрияки хотели обидеть сербов. Но кто же такие сербы — не знал почти никто, что такое славяне — было также темно, а почему немцы из-за Сербии вздумали воевать — было совершенно неизвестно. Выходило, что людей вели на убой неизвестно из-за чего, то есть по капризу царя[50]. »
« Se la caro en decida momento de la vivo de Rusio kunvenigus ambaŭ leĝodonajn ĉambrojn por decidi la aferon de la milito kaj deklarus, ke li donacas veran konstitucion kun respondeca ministerio kaj alvokas ĉiujn rusajn regatojn, sen distingo de etnoj, sociaj klasoj, religioj ktp, al komuna laboro por savo de la patrujo, troviĝanta en danĝero, kaj por liberigo de la slavoj de la germana jugo, do entuziasmo estus grandega kaj populareco de la caro forte kreskus. Ĉi tie necesus aldoni kaj bone klarigi ke la problemo de Serbio estas nura preteksto por la milito, ke la tuta afero konsistas je firma deziro de la germanoj konkeri la tutan mondon. Pollandon necesis de sur alteco de la trono proklami libera kun promeso aldoni al ĝi Poznanon kaj Okcidentan Galicion post la fino de la venka milito. Sed ne nur tio ĉi ne estis farita, sed eĉ al la alvoko de la ĉefkomandestro al la poloj la caro, je ilia granda malkompreno kaj bedaŭro, reagis neniel kaj ne konfirmis la promesojn de la grandprinco. »
« Если бы царь в решительный момент жизни России собрал обе законодательные палаты для решения вопроса о войне и объявил, что дарует настоящую конституцию с ответственным министерством и призывает всех русских подданных, без различия народностей, сословий, религии и т. д., к общей работе для спасения отечества, находящегося в опасности, и для освобождения славян от немецкого ига, то энтузиазм был бы велик и популярность царя сильно возросла бы. Тут же нужно было добавить и отчетливо объяснить, что вопрос о Сербии — только предлог к войне, что все дело в непреклонном желании немцев покорить весь мир. Польшу нужно было с высоты престола объявить свободной с обещанием присоединить к ней Познань и Западную Галицию по окончании победоносной войны. Но это не только не было сделано, но даже на воззвание Верховного Главнокомандующего к полякам царь, к их великому недоумению и огорчению, ничем не отозвался и не подтвердил обещания великого князя[51]. »
« Ĉu estis kulpo de nia plebano, ke li ne nur aŭdis nenion pri planoj de Germanio, sed eĉ tute ne sciis ke tiu lando ekzistas, sciante nur ke ekzistas la germanoj, kiu simion elpensis, kaj ke ofte la guberniestro mem estas el tiuj ĉi inteligentaj kaj ruzaj homoj. Soldato ne nur ne sciis kio estas Germanio kaj des pli Aŭstrio, sed li eĉ ne havis imagon pri sia panjo Rusio. Li konis sian distrikton kaj eble la gubernion, sciis ke ekzistas Peterburgo kaj Moskvo, kaj je tio finiĝis lia konatiĝo kun sia patrujo. De kie povus aperi patriotismo, konscia amo al la granda patrujo?! »
« Чем был виноват наш простолюдин, что он не только ничего не слыхал о замыслах Германии, но и совсем не знал, что такая страна существует, зная лишь, что существуют немцы, которые обезьяну выдумали, и что зачастую сам губернатор — из этих умных и хитрых людей. Солдат не только не знал, что такое Германия и тем более Австрия, но он понятия не имел о своей матушке России. Он знал свой уезд и, пожалуй, губернию, знал, что есть Петербург и Москва, и на этом заканчивалось его знакомство со своим отечеством. Откуда же было взяться тут патриотизму, сознательной любви к великой родине?! [52]. »
« Dum tiu ĉi kruela tritaga batalo loĝantoj de la urbo Lvovo, speciale poloj kaj judoj, ege nervoziĝis pro penso pri kies manojn ili trafos, do ĉu ili restos ĉe ni aŭ denove venos la aŭstroj. Alvoko de la ĉefkomandestro al la poloj ĉi tie ankoraŭ ne estis konata kaj ili, kaj des pli la judoj, kiuj ĉe ni troviĝis en subpremita pozicio, dum en Aŭstrio ĝuis ĉiujn civitanajn rajtojn, senpacience atendis ke oni frakasos nin, des pli ke la aŭstra estraro deklaris al ili, ke post kelkaj tagoj ili nepre revenos. Rutenoj kompreneble estis ĉe nia flanko, krom partio de la tiel nomataj mazepanoj, starigintaj kontraŭ nin kelkajn legionojn. »
« Во время этого жестокого трехдневного сражения жители города Львова, в особенности поляки и евреи, чрезвычайно волновались мыслью о том, в чьи руки они попадут, то есть останутся ли у нас или вновь придут австрийцы. Воззвание Верховного Главнокомандующего к полякам тут еще не было известно, и они, а тем более евреи, которые у нас находились в угнетенном положении, а в Австрии пользовались всеми правами граждан, нетерпеливо ждали, что нас разобьют, тем более что австрийское начальство объявило им, что они обязательно на днях вернутся назад. Русины, естественно, были на нашей стороне, кроме партии так называемых мазепинцев, выставивших против нас несколько легионов[53]. »
« [...] dum la tuta milito eĉ ne unufoje ni ricevis bone trejnitajn kompletigajn trupojn kaj ju pli poste des pli malbone estis tiuj ĉi kompletigaj trupoj instruitaj je sia afero, sed ankaŭ pli malbone preparitaj morale. Same kiel antaŭe neniu povus respondi al miaj demandoj pri la senco de tiu ĉi milito, pro kio ĝi aperis kaj kio estas niaj celoj. »
« [...] за всю войну мы ни разу не получали хорошо обученных пополнений, и чем дело шло дальше, тем эти пополнения прибывали не только все хуже и хуже обученными своему делу, но и плохо подготовленными в моральном отношении. По-прежнему никто не мог мне дать ответа при моих опросах, какой смысл этой войны, из-за чего она возникла и каковы наши цели[54]. »
« [...] estante pli malbona kompare al la aŭstra armeo rilate nombron kaj kalibron de la kanonoj, nia artilerio staris nekompareble pli alte rilate kvaliton de la pafado. »
« [...] уступая австрийской в количественном отношении и калибром орудий, наша артиллерия качеством стрельбы была неизмеримо выше[55]. »
« Mi [...] opiniis kaj opinias plu, ke la plej bona maniero de defendo estas kaze de plej eta ebleco transiri al ofensivo, do defendi sin necesas ne pasive, kio neeviteble sekvigas malvenkon, sed laŭeble plej aktive, forte batante malamikon je senteblaj lokoj. »
« Я [...] считал и считаю, что лучший способ обороны — это при мало-мальской возможности переход в наступление, то есть обороняться надо не пассивно, что неизменно влечет за собой поражение, а возможно более активно, нанося противнику в чувствительных местах сильные удары[56]. »
« La batalo de Przemyśl, daŭrinta seninterrompe dum monato, estis la lasta, pri kiu mi povus diri ke ĝin partoprenis regula, instruita armeo, preparita dum paca periodo. Dum tri kaj iom da monatoj ekde komenco de la kampanjo plejparto de profesiaj oficiroj kaj soldatoj malaperis, kaj restis nur malmultaj kadroj, kiujn necesis haste kompletigi per aĉe instruitaj homoj, venintaj de rezervaj regimentoj kaj batalionoj. La oficiran korpuson oni devis kompletigi per ĵus enrangigitaj suboficiroj, ankaŭ nesufiĉe instruitaj. Ekde tiu tempo regula karaktero de la trupoj estis perdita kaj nia armeo estis ĉiam pli kaj pli simila al malbone instruita milico. »
« Это сражение под Перемышлем, беспрерывно длившееся в течение месяца, было последнее, о котором я мог сказать, что в нем участвовала регулярная, обученная армия, подготовленная в мирное время. За три с лишком месяца с начала кампании большинство кадровых офицеров и солдат выбыло из строя, и оставались лишь небольшие кадры, которые приходилось спешно пополнять отвратительно обученными людьми, прибывшими из запасных полков и батальонов. Офицерский же состав приходилось пополнять вновь произведенными прапорщиками, тоже недостаточно обученными. С этого времени регулярный характер войск был утрачен и наша армия стала все больше и больше походить на плохо обученное милиционное войско[57]. »
« [...] venintaj kiel kompletigo soldatoj en plej multaj kazoj sciis nur marŝi, sed ankaŭ tion ili faris malbone; plejmultaj el ili eĉ disan vicon ne konis, kaj ofte okazis ke ili eĉ ne sciis ŝarĝi fusilojn, dum pri scio pafi eĉ ne estis parolinde. »
« [...] прибывавшие на пополнение рядовые в большинстве случаев умели только маршировать, да и то неважно; большинство их и рассыпного строя не знали, и зачастую случалось, что даже не умели заряжать винтовки, а об умении стрелять и говорить было нечего[58]. »
« Mi devas diri ke ekde komenco de la milito mi neniel povis ekkoni planon de la kampanjo. [...] Facile povas esti, ke neniu nova militplano estis kreita kaj oni agis nur per hazardaj taskoj, kiuj estis diktataj de cirkonstancoj. »
« Должен оговориться, что с начала войны я никак не мог узнать плана кампании. [...] Легко может статься, что и никакого нового плана войны создано не было и действовали лишь случайными задачами, которые определялись обстановкой[59]. »
« [...] madjaroj (speciale) kun terura obstino estis fervore defendantaj aliron al Hungara valo, en kiun ni certe je tiu tempo ne strebis. »
« [...] мадьяры (в особенности) со страшным упорством отчаянно защищали доступ к Венгерской равнине, в которую, впрочем, мы в данное время не стремились[60]. »
« Stranga estas la afero, generalo Kornilov sian divizion neniam kompatis: en ĉiuj bataloj, kiujn ĝi partoprenis subestre de li, ĝi havis terurajn perdojn, tamen la oficiroj kaj soldatoj amis lin kaj kredis al li. Cetere li ankaŭ sin ne kompatis, persone estis kuraĝa kaj impetis antaŭen sentime. »
« Странное дело, генерал Корнилов свою дивизию никогда не жалел: во всех боях, в которых она участвовала под его начальством, она несла ужасающие потери, а между тем офицеры и солдаты его любили и ему верили. Правда, он и себя не жалел, лично был храбр и лез вперед очертя голову[61]. »
« [...] mi devas diri ke ne nur en Orienta Galicio, kie plejparto de loĝantaro estas rutenoj, inklinaj al ni ekde malnova tempo, sed ankaŭ en tiu Okcidenta, kie la tuta loĝantaro estas sole poloj, ne nur kamparanoj, sed ankaŭ katolika pastraro traktis nin bone kaj en multaj kazoj helpis al ni laŭeble. Tion klarigas la fakto, ke pli frue laŭ mia ordono estis vaste diskonigita inter la loĝantaro la konata alvoko de grandprinco Nikolaj Nikolajeviĉ al la poloj. La poloj esperis ke helpe de rusoj denove resurektos la memstara Pollando, al kiu estos aldonita ankaŭ Okcidenta Galicio. Mi diligente subtenis ilin je tiu espero. Nervozigis kaj bedaŭrigis la polojn nur tio, ke de la centra registaro de Rusio venis neniuj konfirmoj de tio, ke la promesoj de la grandprinco estos plenumitaj; la polojn tre incitis ke la caro eĉ per ne unu vorto konfirmis la promesojn de la ĉefkomandestro. Ĉe ili formiĝis opinio, ke Nikolao la 2-a neniam plenumas siajn promesojn, kaj pro tio multaj el ili, speciale la pastraro, timis ke kiam pasos bezono alvoki ilin al sia flanko, la rusa registaro denove trompos ilin, sen zorgi pri la promesoj de la grandprinco. »
« [...] должен сказать, что не только в Восточной Галиции, где большинство населения русины, к нам расположенные с давних пор, но и в Западной, где все население чисто польское, не только крестьяне, но и католическое духовенство относились к нам хорошо и во многих случаях нам помогали всем, чем могли. Это объяснялось тем, что ранее того по моему распоряжению было широко распространено среди населения известное воззвание великого князя Николая Николаевича к полякам. Поляки надеялись, что при помощи русских опять воскреснет самостоятельная Польша, к которой будет присоединена и Западная Галиция. Я старательно поддерживал их в этой надежде. Волновало и досадовало поляков лишь то, что от центрального правительства России не было никаких подтверждений того, что обещания великого князя будут исполнены; поляков очень раздражало, что царь ни одним словом не подтвердил обещаний Верховного Главнокомандующего. У них сложилось мнение, что Николай II никогда своих обещаний не исполняет, а потому многие из них, в особенности духовенство, опасались, что, когда пройдет необходимость привлекать их на свою сторону, русское правительство их надует, нисколько не церемонясь с обещаниями великого князя[62]. »
« Almenaŭ mi devas diri ke dum mia restado en okcidenta Galicio por mi estis facile vivi kun la poloj kaj ili tre diligente, sen rifuzoj, plenumis ĉiujn miajn postulojn. Fervojoj, telegrafaj kaj telefonaj linioj eĉ ne unufoje estis detruitaj, atakoj eĉ kontraŭ apartaj senarmaj soldatoj niaj neniam okazis. Siavice mi klopodis per ĉiuj fortoj montri al la poloj komplezon kaj mi opinias ke ili estis pli kontentaj pri ni ol pri la aŭstroj. »
« Во всяком случае, должен сказать, что за время моего пребывания в Западной Галиции мне с поляками было легко жить и они очень старательно, без отказов, выполняли все мои требования. Железные дороги, телеграфные и телефонные линии ни разу не разрушались, нападения даже на одиночных безоружных наших солдат ни разу не имели места. В свою очередь я старался всеми силами выказывать полякам любезность и думаю, что они нами были более довольны, чем австрийцами[63]. »
« Koncerne la judan loĝantaron, sufiĉe multnombran en ambaŭ duonoj de Galicio, ĝi ĉe la aŭstroj havis tre grandan signifon, estis multe da bienuloj-judoj, kaj la rutena kaj pola loĝantaro malŝatis ilin. Preskaŭ ĉiuj bonhavaj judoj dum nia ofensivo fuĝis, kaj restis nur malriĉularo. Do la judoj estis pli favoraj al la aŭstroj pro komprenebla kialo. Sed mi persone nenion malbonan pri ili dum nia restado tie povas diri; ili estis tre servemaj, plenumantaj ĉiujn niajn postulojn kaj kondutis obeeme kaj kviete. »
« Что касается еврейского населения, весьма многочисленного в обеих половинах Галиции, то оно при австрийцах имело очень большое значение, было много помещиков-евреев, и русинское и польское население относилось к ним неприязненно. Почти все состоятельные евреи во время нашего наступления бежали, и осталась лишь одна беднота. В общем, евреи были больше расположены к австрийцам по весьма понятной причине. Но лично я о них ничего дурного за время нашего там нахождения сказать не могу; они были очень услужливы, выполняли все наши требования и вели себя смирно и тихо[64]. »
« [...] mi devas agnoski ke speciale unuan tempon post transiri niajn limojn en Orienta Galicio kelkaj urboj estis bruligitaj, kaj bienulaj rezidejoj laŭ nia vojo estis plejparte bruligitaj kaj disrabitaj; kulpuloj de tiuj ĉi tumultoj estis precipe nia kavalerio, marŝinta fronte, tre ofte ankaŭ kamparanoj mem, koleraj kontraŭ la bienuloj, kaj ofte ankaŭ arieraj provizaj trupoj. Malgraŭ plej severaj agoj, tiuj ĉi provizaj trupoj kiel nebatalaj, forglitis de severa observado kaj faris rabadojn. »
« [...] должен признать, что в особенности первое время по переходе через наши границы в Восточной Галиции несколько городов было сожжено, а усадьбы имений, попадавшихся по пути, большей частью были сожжены или разграблены; виновниками этих беспорядков была главным образом наша конница, шедшая впереди, очень часто также сами крестьяне, озлобленные против помещиков, а зачастую и тыловые обозные части. Невзирая на самые строгие меры, эти обозные части, как нестроевые, ускользнули от строгого наблюдения и производили грабежи[65]. »
« Kaptitaj aŭstraj oficiroj, ridante rakontis en nia skolta sekcio de la stabo, ke la militon en Karpatoj ili nomas Gummikrieg ("rezina milito"), ĉar ekde komenco de la kampanjo je tiu ĉi alo mi ĉiam devis farante ofensivon okcidenten, rebati atakojn de la alo. Efektive ni devis jen profundiĝi je Karpatoj, jen iom retiriĝi, kaj movoj niaj povus esti nomitaj "rezina milito". »
« Пленные австрийские офицеры, смеясь, рассказывали в нашем разведывательном отделении штаба, что они войну в Карпатах называют Gummikrieg («резиновая война»), так как с начала кампании на этом фланге мне все время приходилось, наступая на запад, отбиваться с фланга. Действительно, нам приходилось то углубляться в Карпаты, то несколько отходить, и движения наши могли быть названы «резиновой войной»[66]. »
« [pri vizito de Nikolao la 2-a al la fronto] [...] mi konsideris persone Nikolaon la 2-an homo ekstreme malbonŝanca, kiun persekutis malsukcesoj dum lia tuta regado, sur ion ajn li metu siajn manojn. Mi havis kvazaŭ antaŭsenton, ke tiu ĉi vojaĝo aŭguras al ni pezan katastrofon. »
« [...] я считал лично Николая II человеком чрезвычайно незадачливым, которого преследовали неудачи в течение всего его царствования, к чему бы он ни приложил своей руки. У меня было как бы предчувствие, что эта поездка предвещает нам тяжелую катастрофу[67]. »
« Necesas diri ke la caro ne sciis trakti la trupojn, interparoli kun ili. Li ankaŭ ĉi tie, same kiel ĉiam, estis iom maldecidema kaj ne trovis vortojn, kiuj povus allogi al li animojn homajn kaj altigi la spiriton. Li estis indulgema, klopodis plenumi siajn devojn de la supera gvidanto de la armeo, sed mi devas agnoski ke li faris tion malbone, kvankam en tiu tempo la vorto "caro" havis ankoraŭ magian efikon al la soldatoj. »
« Нужно сказать, что царь не умел обращаться с войсками, говорить с ними. Он и тут, как всегда, был в некоторой нерешительности и не находил тех слов, которые могли привлечь к нему души человеческие и поднять дух. Он был снисходителен, старался выполнять свои обязанности верховного вождя армии, но должен признать, что это удавалось ему плохо, несмотря на то что в то время слово «царь» имело еще магическое влияние на солдат[68]. »
« La Japana kampanjo kiel prototipo de armea agado dum tranĉea milito estis forte kritikata de militaj aŭtoritatoj de ĉiuj ŝtategoj kaj interalie de ni; speciale niaj militaj instruistoj, germanaj militverkistoj, ne trovis sufiĉajn vortojn por moki Kuropatkin kaj lian sistemon trafosi la tutan Manĉurion, konstante retretante kaj ne uzante ĉe tio plejparton de siaj anticipe fortikigitaj pozicioj. Ili asertis ke la germanoj en neniu kazo sekvos tian agmanieron, ke Germanio devos gajni mallongan militon, rapide frakasi la malamikojn, kaj pro tio ili ne amuziĝos pri la tranĉea milito. »
« Японская кампания, как прообраз действий войск в позиционной войне, усиленно критиковалась военными авторитетами всех держав и, между прочим, нами; в особенности наши военные учителя, германские военные писатели, не находили достаточно слов, чтобы насмехаться над Куропаткиным и его системой изрыть всю Маньчжурию, постоянно отступая и не используя притом большей части своих заблаговременно укрепленных позиций. Они утверждали, что немцы ни в коем случае подобному образу действий следовать не будут, что Германии необходимо выиграть короткую войну, быстро разгромить противников, и потому забавляться позиционной войной они не станут[69]. »
« Necesas agnoski ke la komandestroj, same kiel la trupoj mem malŝategis fortikigi la poziciojn kaj en plej bona kazo limiĝis je etaj tranĉeoj por pafistoj. [...] Niaj fortikigitaj pozicioj efektive estis nura fosaĵo, eĉ sen komunikaj irejoj al ariero. Kaze de pli forta artileria pafado, speciale pafado de peza artilerio, tiu iel tiel farita fosaĵo rapide pleniĝis je tero, kaj sidintaj en ĝi homoj kaze de uragana pafado estis komplete ekstermataj aŭ kapitulacis por eviti garantiitan morton. »
« Нужно признать, что ни начальники, ни сами войска терпеть не могли укрепляться и в лучшем случае ограничивались ровиками для стрелков. [...] Наши укрепленные позиции в действительности представляли собой один лишь ров, даже без ходов сообщения в тыл. При усиленном обстреле артиллерийским огнем, в особенности огнем тяжелой артиллерии, этот кое-как сделанный ров быстро заваливался, а сидевшие в нем люди при ураганном огне уничтожались целиком или сдавались в плен во избежание неминуемой смерти[70]. »
« Estis plia faktoro, malhelpinta al ni kompletigi la trupojn per venantaj soldatoj: krom tio ke ili estis tre malbone instruitaj, ili venadis nearmitaj, kaj ni por ili tute ne havis fusilojn. Dum ni faris ofensivon, la tuta armilaro restinta sur batalejoj — la nia kaj la malamika — estis kolektata de specialaj taĉmentoj kaj post riparado iris denove por uzado; nun, dum nia retreto, okazis inverse: la tuta armilaro de la mortigitoj kaj vunditoj trafis manojn de malamiko. Interne de la lando mankis fusiloj. Estis ordonite al la malgrave vunditaj iri al bandaĝejoj nepre kun armiloj, oni eĉ pagis pro tio premian monon, sed tio ĉi donis sufiĉe malgravajn rezultojn. Ĉe ĉiu regimento — ju pli longe des pli abunde — kreskis teamoj de senarmaj soldatoj, kiujn eĉ instrui ne eblis pro tiu ĉi manko. »
« Было еще одно обстоятельство, мешавшее нам пополнять ряды прибывавшими солдатами: помимо того, что они были очень плохо обучены, они прибывали невооруженными, а у нас для них не было винтовок. Пока мы наступали, все оружие, оставшееся на полях сражения, — наше и неприятельское — собиралось особыми командами и по исправлении шло опять в дело; теперь же, при нашем отходе, получилось обратное: все оружие от убитых и раненых попадало в руки врага. Внутри страны винтовок не было. Приказано было легкораненым идти на перевязочные пункты обязательно с оружием, выдавались за это даже наградные деньги, но эти меры дали весьма незначительные результаты. При каждом полку — чем дальше, тем больше — росли команды безоружных солдат, которых и обучать почти было нечем[71]. »
« [...] neniam mi estis komprenanta, kial pro eraroj je ordonoj aŭ pro malsukcesaj agoj suferas ne la komandestro mem, sub kies flago estis farataj aŭ plenumataj tiuj aŭ aliaj ordonoj, sed respektiva stabestro, kiu laŭleĝe estas nura plenumanto de la ordonoj kaj disponoj de sia principo. »
« [...] я никогда не понимал, почему за ошибки в распоряжениях или из-за неудачных действий страдает не сам начальник, под флагом которого отдавались или осуществлялись те или иные приказания, а соответствующий начальник штаба, который по закону лишь исполнитель велений и распоряжений своего принципа[72]. »
« [pri Aleksej Kaledin ] Li estis la homo tre modesta, ekstreme silentema kaj eĉ morna, havis karakteron firman kaj iom obstinan, memstaran, sed la intelekton ne vastan, pli ĝuste malvastan, kiel oni diras, li estis iranta en okulŝirmiloj. Militaferon li konis bone kaj amis ĝin. Persone li estis kuraĝa kaj decidema. [...] supra limo por li kaj por utilo de la servo estis posteno de diviziestro; la korpuson bone regi li jam ne povis. »
« Он был человеком очень скромным, чрезвычайно молчаливым и даже угрюмым, характера твердого и несколько упрямого, самостоятельного, но ума не обширного, скорее, узкого, что называется, ходил в шорах. Военное дело знал хорошо и любил его. Лично был он храбр и решителен. [...] пределом для него и для пользы службы была должность начальника дивизии; с корпусом же он уже справиться хорошо не мог[73]. »
« Dum somera ofensivo en 1915 kontraŭ niaj Nordokcidenta kaj Okcidenta Frontoj niaj armeoj estis retretantaj ege rapide, cedante al la malamiko grandegan spacon de nia patrujo; kiom mi povas juĝi laŭ atingintaj min tiutempe informoj, en multaj kazoj tio okazis sen sufiĉaj kialoj. »
« Во время летнего наступления 1915 года на наши Северо-Западный и Западный фронты наши армии отступали чрезвычайно быстро, уступая противнику громадное пространство нашего отечества; насколько я могу судить по доходившим до меня в то время сведениям, во многих случаях это происходило без достаточного основания[74]. »
« [post la Granda Retreto (Rusio) Baldaŭ post tiuj ĉi malĝojaj eventoj estis anoncite ke la ĉefkomandestro grandprinco Nikolaj Nikolajeviĉ estas elpostenigita kaj la postenon de la ĉefkomandestro okupis la imperiestro mem. Impreso en la trupoj pro tiu ĉi anstataŭigo estis la plej peza, oni povas diri — morna. La tuta armeo, same kiel la tuta Rusio, sendube kredis al Nikolaj Nikolajeviĉ. Certe li havis malavantaĝojn, sed ilin grave superis liaj avantaĝoj de militestro. »
« Вскоре после этих горестных событий было обнародовано, что Верховный Главнокомандующий великий князь Николай Николаевич смещен и назначен кавказским наместником, а должность Верховного Главнокомандующего возложил на себя сам государь. Впечатление в войсках от этой замены было самое тяжелое, можно сказать — удручающее. Вся армия, да и вся Россия, безусловно, верила Николаю Николаевичу. Конечно, у него были недочеты, и значительные даже, но они с лихвой покрывались его достоинствами как полководца[75]. »
« Estis konate al ĉiuj ke Nikolao la 2-a pri militafero sciis tute nenion kaj ke surprenita de li posteno estos nur nominala, anstataŭ li ĉion devos decidi lia stabestro. [...] Surpreno de la posteno de la ĉefkomandestro estis la lasta bato, kiun faris al si Nikolao la 2-a kaj kiu sekvigis malĝojan finon de lia monarĥio. »
« Было общеизвестно, что Николай II в военном деле решительно ничего не понимал и что взятое им на себя звание будет только номинальным, за него все должен будет решать его начальник штаба. [...] Принятие на себя должности Верховного Главнокомандующего было последним ударом, который нанес себе Николай II и который повлек за собой печальный конец его монархии[76]. »
« [pri milicaj taĉmentoj] Mi jam havis eblecon diri antaŭe ke tiuj ĉi milicoj prezentis neniun batalforton. Ilia oficira korpuso, krom etaj esceptoj, estis maltaŭga, multaj oficiroj estis prenitaj el la eksuloj — maljunaj, malsanaj, forgesintaj la servon, kaj eĉ ili tre malmultis. Soldatoj servintaj delonge, firme sciis kaj estis konvinkitaj ke ilia devo estas gardi malfronton kaj servi tie, sed certe ne batali ĉe la fronto kontraŭ malamiko. Junaj, malspertaj oficiroj kaj preskaŭ neinstruitaj milicanoj neniukaze povus esti konsiderataj dum certa tempo kontentiga batala elemento. »
« Я уже раньше имел случай сказать, что эти дружины не представляли собой никакой боевой силы. Их корпус офицеров, за малым исключением, никуда не годился, много офицеров было взято из отставки — старые, больные, отставшие от службы, да и их было очень мало. Солдаты старших сроков службы твердо знали и были убеждены, что их обязанность — оберегать тыл и нести там службу, но отнюдь не сражаться на фронте с неприятелем. Молодые, неопытные офицеры и почти совсем необученные ратники ополчения ни в каком случае не могли считаться до поры до времени удовлетворительным боевым элементом[77]. »
« [pri Anton Denikin ] Denikin, kiu ludis tiom grandan rolon poste, estis bona batala generalo, tre mensrapida kaj decidema, sed li ĉiam klopodis laborigi siajn najbarojn por sia profito, por faciligi plenumon de tasko kiun li donis al sia divizio; najbaroj liaj ofte plendis ke li volas aljuĝi iliajn bataldistingojn al si. »
« Деникин, который играл такую большую роль впоследствии, был хороший боевой генерал, очень сообразительный и решительный, но всегда старался заставить своих соседей порядочно поработать в свою пользу, дабы облегчить данную им для своей дивизии задачу; соседи же его часто жаловались, что он хочет приписывать их боевые отличия себе[78]. »
« Ni devis konstrui senfinajn fasĉinojn, amason da pontoj, tranĉeojn ne enfosi en la teron, sed konstrui ilin el traboj, kovritaj de ekstere per tero, ĉar profundiĝi en la teron ne eblis pro proksimeco de grundakvoj. Materialo por plenumo de tiuj ĉi laboroj abundis, ĉar la tuta areo estis kovrita je arbaroj. Evidentiĝis ke kvankam kun grandaj malfacilaĵoj kaj iom alie, sed militi en Polezio per grandaj amasoj eblas: la 3-a armeo preskaŭ komplete sin trovis en marĉoj kaj kontraŭ ĝi estis multnombra malamiko. »
« Пришлось устраивать бесконечные гати, массу мостов, окопы же не врывать в землю, а строить их из бревен, прикрытых с наружной стороны землею, так как углубляться в землю было невозможно по причине близости грунтовых вод. Материала для выполнения этих работ было сколько угодно, так как вся местность сплошь покрыта лесами. Выяснилось, что хотя и с большими затруднениями и несколько иным порядком, но воевать в Полесье значительными массами можно: 3-я армия почти вся оказалась в болотах, и против нее был многочисленный противник[79]. »
« [ Nikolao la 2-a en la Sudokcidenta fronto] Same kiel antaŭe, okultrafa estis malkapablo de la caro interparoli kun la trupoj, li kvazaŭ konfuziĝis kaj ne sciis kion diri, kien iri kaj kion fari, do ne estas mirinde ke la trupoj estis kvazaŭ frostigitaj kaj montris neniujn ĝojon kaj spiritleviĝon. »
« Как и прежде, бросалось в глаза неумение царя говорить с войсками, он как бы конфузился и не знал, что сказать, куда пойти и что делать, поэтому не удивительно, что войска были как бы замороженными и не выказывали никакой радости и подъема духа[80]. »
« [pri la Ĉeĥa Taĉmento ] Tiu ĉi taĉmento havas sian etan historion. Ial la ĉefkomandejo ne volis formi ĝin kaj timis perfidon flanke de la militkaptitaj ĉeĥoj. Sed mi insistis kaj poste evidentiĝis ke mi estis prava. Ĝi bonege batalis ĉe mia fronto. Dum la tuta tempo ili kondutis brave. Mi sendis tiun ĉi taĉmenton al la plej danĝeraj kaj malfacilaj lokoj, kaj ili ĉiam brile estis plenumantaj donitajn taskojn. »
« Эта дружина имеет свою маленькую историю. Почему-то Ставка не хотела ее организовать и опасалась измены со стороны пленных чехов. Но я настоял, и впоследствии оказалось, что я был прав. Они великолепно сражались у меня на фронте. Во все время они держали себя молодцами. Я посылал эту дружину в самые опасные и трудные места, и они всегда блестяще выполняли возлагавшиеся на них задачи[81]. »
« [pri Nikolaj Iudoviĉ Ivanov ] [...] ĉiujn ofensivajn operacojn la ĉefkomandestro plu traktis skeptike kaj pensis plejparte pri kiel ne lasi la malamikon pli orienten kaj kiel preventi de la invado Kievon. [...] Rilate ne nur venkon en la milito, sed eĉ haltigon de la malamika ofensivo — tion ĉi li ne kredis. »
« [...] ко всяким наступательным операциям главнокомандующий продолжал относиться скептически и думал главным образом лишь о том, чтобы не пустить врага дальше к востоку и предохранить от нашествия Киев. [...] Что же касается не только выигрыша войны, но даже остановки наступления врага — в это он не верил[82]. »
«Ivanov imitante la militon de 1812, ordonis formi en ĉiu kavaleria kaj kozaka divizio de ĉiuj armeoj de la fronto po partizana taĉmento, ĉe tio rektan estradon super ili li lasis por si. [...] Ekde komence aperis en la malfronto grandaj problemoj kun tiuj ĉi partizanoj. Okazis senfinaj problemoj kun niaj rusaj loĝantoj, ĉe tio, agnoskante sole la ĉefkomandestron, la partizanoj faris amason da diboĉoj, raboj kaj havis tre etan emon invadi malamikajn areojn. [...] ja la cirkonstancoj estis tute aliaj, malamika fronto estis seninterrompa kaj agi kontraŭ komunikiloj kiel en 1812 tute ne eblis. Ŝajne ne estis malfacile kompreni ke ĉe la tranĉea milito de milionaj armeoj agi same kiel antaŭ cent jaroj havis neniun sencon. Finfine printempe la partizanoj estis malestablitaj, doninte neniun utilon, dum ili kostis grandegan monon, kaj oni devis iujn el ili, laŭ mia memoro, surbaze de juĝejaj verdiktoj mortpafi, aliajn ekzili al punlaboro pro rabado de civiluloj kaj perfortado de virinoj. »
« Иванов в подражание войне 1812 года распорядился сформировать от каждой кавалерийской и казачьей дивизии всех армий фронта по партизанскому отряду, причем непосредственное над ними начальство он оставил за собой. [...] С самого начала возникли в тылу фронта крупные недоразумения с этими партизанами. Выходили бесконечные недоразумения с нашими русскими жителями, причем, признавая только лично главнокомандующего, партизаны эти производили массу буйств, грабежей и имели очень малую склонность вторгаться в область неприятельского расположения. [...] ведь обстановка была совершенно другая, неприятельский фронт был сплошной и действовать на сообщения, как в 1812 году, не было никакой возможности. Казалось бы, нетрудно сообразить, что при позиционной войне миллионных армий действовать так, как сто лет назад, не имело никакого смысла. В конце концов весной партизаны были расформированы, не принеся никакой пользы, а стоили они громадных денег, и пришлось некоторых из них, поскольку мне помнится, по суду расстрелять, других сослать в каторжные работы за грабеж мирных жителей и за изнасилование женщин[83]. »
« Dum la vintro 1915/16, starante la tutan tempon sur la samaj pozicioj, ni ilin poiomete perfektigis kaj ili komencis akiri la formon, kiu ĉe la moderna tranĉea milito donas grandan rezistemon al la trupoj: ĉiu fortikigita strio havis tri ĝis kvar liniojn de tranĉeoj je plena homa alteco kaj kaj kun pluraj komunikaj irejoj. Ni estis konstruantaj ankaŭ mitralpafejojn kaj ŝirmejojn, sed ni ne uzis tiucele, kiel germanoj kaj aŭstroj, ferbetonon, sed estis konstruantaj ŝirmejojn, sin enfosante profunde en la teron kaj sin kovrante supre per kelkaj vicoj da traboj kun tia kalkulo ke tia plafono povu elteni 6-colan obuson. »
« В течение зимы 1915/16 года, стоя все время на одних и тех же позициях, мы их постепенно совершенствовали, и они стали приобретать тот вид, который при современной позиционной войне дает большую устойчивость войскам: каждая укрепленная полоса имела от трех до четырех линий окопов полного профиля и с многочисленными ходами сообщения. Строили также пулеметные гнезда и убежища, но не пользовались для этой цели, как германцы и австрийцы, железобетоном, а строили убежища, зарываясь глубоко в землю и прикрываясь сверху несколькими рядами бревен с расчетом, чтобы такой потолок мог выдержать 6-дюймовый снаряд[84]. »
« Necesas agnoski ke la aŭstroj kaj germanoj estis fortikigantaj siajn poziciojn pli bone ol ni, pli fundamente, kaj en iliaj tranĉeoj vivi estis oble pli komforte ol en la niaj. Krom sufiĉe vasta apliko de ferbetonaj konstruaĵoj, ĉe ili en multaj lokoj estis konektita elektro, aranĝitaj ĝardenetoj kaj kirasprotektitaj ejoj por oficiroj kaj soldatoj. »
« Нужно признать, что австрийцы и немцы укреплялись лучше нас, более основательно, и у них в окопах было гораздо удобнее жить, нежели в наших. Помимо довольно широкого применения железобетонных сооружений у них во многих местах было проведено электричество, устроены садики и блиндированные помещения для офицеров и для солдат[85]. »
« Rilate banejojn la Tutrusia Zemstva Unio donis al ni vere nemezureblan helpon. Neniujn taskojn tiu ĉi unio rifuzis kaj ĝiaj agantoj investis sian tutan animon por laŭeble plej rapide kaj serioze plenumi tiun aŭ alian taskon. Ankaŭ la Unio de Urboj donis grandan utilon, sed almenaŭ ĉe mi en la 8-a armeo la Zemstva Unio estis pli agema, kaj mi konsideras devo de la konscienco atesti ke danke al ĝia laboro neniam iuj ajn infektaj malsanoj atingis grandan skalon; post apero de infekta malsano ni rapide subpremis la infekton kaj la trupoj pro malsanoj suferis malmulte, speciale kompare al sanitara stato de la trupoj dum дф antaŭaj militoj. »
« В отношении бань Всероссийский земский союз оказал нам прямо-таки неизмеримую пользу. Ни от каких задач союз этот не отказывался, и его деятели вкладывали в полном смысле этого слова душу свою в то, чтобы возможно быстрее и основательнее выполнять то или другое задание. И Союз городов принес большую пользу, но, по крайней мере, у меня в 8-й армии Земский союз был более деятелен, и считаю долгом совести засвидетельствовать, что благодаря его работе никогда никакие инфекционные болезни не принимали обширных размеров; при появлении какой-либо заразной болезни мы быстро справлялись с инфекцией, и войска от болезней страдали мало, в особенности по сравнению с санитарным состоянием войск в прежних войнах[86]. »
« [printempe 1916] Nur aerarmeo kompare al tiu malamika estis ekstreme malforta. Dume krom aera skoltado kaj fotado de malamikaj fortikaĵoj, aviadiloj havis ankaŭ neanstataŭigenblan signifon ĉe korektado de pafado de peza artilerio. Multfoje oni promesis altigi nombron de aviadiloj, sed tio restis nura promeso. Mankis al ni ankaŭ la tankoj, do mi ege ekĝojis kiam estis sciigite ke ili estos senditaj de Francio; sed ankaŭ tiu ĉi promeso ĝis la fino de mia laboro ĉe la fronto ne estis plenumita. »
« Лишь воздушный флот по сравнению с неприятельским был чрезмерно слаб. Между тем помимо воздушной разведки и снятия фотографий неприятельских укреплений самолеты имели еще незаменимое значение при корректировании стрельбы тяжелой артиллерии. Много раз обещали увеличить число самолетов, но так это одним обещанием и осталось. Не было у нас также и танков, и поэтому я очень обрадовался, когда было сообщено, что таковые будут присланы из Франции; но и это обещание до конца моей работы на фронте выполнено не было[87]. »
« [printempe 1916] Je la frua printempo en ĉiu infanteria divizio estis 18 ĝis 20 mil homoj, sufiĉe instruitaj, kaj 15 ĝis 18 mil fusiloj tute en ordo kaj kun abunda municio. La eluzitaj kanonoj estis anstataŭigitaj per tiuj novaj, kaj ni povis plendi nur ke peza artilerio ĉe ni ankoraŭ grave malsufiĉis, kvankam ankaŭ ĝi iom kreskis. Rilate spiritan etoson de la trupoj de mia armeo kaj, kiel mi baldaŭ konvinkiĝis, de la aliaj armeoj de la Sudokcidenta Fronto, ni troviĝis, laŭ mia opinio, en brila stato kaj havis plenan rajton esperi rompi la malamikon kaj elpeli ĝin for de niaj limoj. »
« К ранней весне в каждой пехотной дивизии было от 18 до 20 тысяч человек, вполне обученных, и от 15 до 18 тысяч винтовок в полном порядке и с изобилием патронов. Износившиеся орудия были заменены новыми, и мы могли жаловаться только на то, что тяжелой артиллерии у нас было еще далеко не достаточно, хотя и ее несколько прибавилось. По состоянию духа войск вверенной мне армии и, как я скоро убедился, других армий Юго-Западного фронта мы находились, по моему убеждению, в блестящем состоянии и имели полное право рассчитывать сломить врага и вышвырнуть его вон из наших пределов[88]. »
« En situacio kiam artileriajn obusojn necesis ŝpari dum aranĝi gravajn skoltajn operacojn ne eblis, ĉar ni estis starantaj laŭ preskaŭ la tuta fronto naz-ĉe-nazo kontraŭ malamiko, estis evidente ke pri fortaj demonstracioj eĉ ne estis parolinde kaj trompi la malamikon estis tute neeble. Ja tio estas aboca vero, ke la demonstracio nur tiam atingas sian celon, se ĝi estas farata decideme kaj la trupoj mem ne scias ke tio estas demonstracio, ne vera atako. »
« При условии что артиллерийские снаряды следовало беречь, а устраивать разведчикам какие-либо особые поиски было нельзя, так как мы стояли почти по всему фронту с противником нос к носу, очевидно, что о сильных демонстрациях и разговаривать нечего было и надуть противника было совершенно невозможно. Ведь это — азбучная истина, что демонстрация только тогда достигает своей цели, когда она ведется решительно и когда войска сами не знают, что это демонстрация, а не настоящая атака[89]. »
« [pri vizito de Nikolao la 2-a al armeo en 1916] Nek figuro, nek parolmaniero de la caro tuŝis soldatan animon kaj nek faris la impreson, kiu estis necesa por altigi spiriton kaj forte allogi al si la korojn. Li faris kion li povis kaj kulpigi lin en tiu ĉi kazo ne eblas, sed bonajn rezultojn je la senco de inspirado kaŭzi li ne povis. »
« Ни фигурой, ни умением говорить царь не трогал солдатской души и не производил того впечатления, которое необходимо, чтобы поднять дух и сильно привлечь к себе сердца. Он делал что мог, и обвинять его в данном случае никак нельзя, но благих результатов в смысле воодушевления он вызывать не мог[91]. »
« Ĝenerale, konsiderante proksimecon de malamika fronto al Kamenec-Podolskij, oftajn atakojn de aviadiloj de malamiko kontraŭ Kamenec-Podolskij kaj maleblon komplete protekti la caran trajnon kontraŭ ĵetataj de ili bomboj, mi klopodis admoni la caron redukti sian restadon en Kamenec-Podolskij, je kio min subtenis ankaŭ grafo Freedericksz, sed la caro malgraŭ ĉio rifuzis ŝanĝi sian itineron kaj forveturis nur post dutaga restado. »
« В общем, имея в виду близость неприятельского фронта от Каменец-Подольска, частые налеты самолетов противника на Каменец-Подольск и невозможность полного обеспечения царского поезда от бросаемых ими бомб, я старался уговорить царя сократить свое пребывание в Каменец-Подольске, в чем меня поддержал и граф Фредерикс, но царь ни за что не соглашался изменить свой маршрут и уехал лишь после двухсуточного пребывания[92]. »
« [printempe 1916] Al tio milita ministro deklaris kaj kampa generalo-inspektoro aldonis, ke nuntempe malpezajn obusojn ili povas ricevi en grandega kvanto, sed koncerne tiujn pezajn la rusia industrio ilin doni ankoraŭ ne povas, de eksterlande ricevi ilin por ni ankaŭ estas tre malfacile, kaj difini tempon, kiem pliboniĝos provizado je pezaj obusoj, ili ne povas, sed certe — ne ĉi-somere. »
« На это военный министр заявил, а полевой генерал-инспектор добавил, что в данное время легкие снаряды они могут получить в громадном количестве, но что касается тяжелых, то отечественная военная промышленность их пока дать не может, из-за границы получить нам их также очень трудно, и определить время, когда улучшится дело снабжения тяжелыми снарядами, они не могут, во всяком случае — не этим летом[93]. »
« La prezidinta Supera Ĉefkomandestro diskutojn ne gvidis, tiujn ĉi devojn estis plenumanta Aleksejev. La caro la tutan tempon sidis silente, eldiris neniujn opiniojn, kaj laŭ propono de Aleksejev per sia aŭtoritato estis aprobanta tion, kio estis decidita per diskutoj de la milita konsilio, kaj konkludojn, kiujn faris Aleksejev. »
« Председательствующий Верховный Главнокомандующий прениями не руководил, а обязанности эти исполнял Алексеев. Царь же все время сидел молча, не высказывал никаких мнений, а по предложению Алексеева своим авторитетом утверждал то, что решалось прениями военного совета, и выводы, которые делал Алексеев[94]. »
« Ĝis komenco de tiu ĉi milito estis konsiderate aksiomo, ke ataki malamikon je la fronto (dum kampa milito) preskaŭ ne eblas pro forteco de la pafado; almenaŭ tiaj fruntobatoj postulis grandajn oferojn kaj devus doni malmultajn rezultojn; solvon de la batalo necesis serĉi ĉe aloj, kateninte trupojn de la malamiko ĉe la fronto per pafado, la rezervojn ja koncentri je unu aŭ je ambaŭ aloj depende de cirkonstancoj por fari atakon, kaj kaze de plena sukceso — por ĉirkaŭigo. Tamen post kiam kampa milito transiris al tiu tranĉea kaj danke al milionaj armeoj transformiĝis je seninterrompa fronto de maro ĝis maro, la ĵus priskribita agmaniero evidentiĝis neebla. »
« До начала этой войны считалось аксиомой, что атаковать противника с фронта (в полевой войне) почти невозможно ввиду силы огня; во всяком случае, такие лобовые удары требовали больших жертв и должны были дать мало результатов; решения боя следовало искать на флангах, сковав войска противника на фронте огнем, резервы же сосредоточивать на одном или на обоим флангах в зависимости от обстановки для производства атаки, а в случае полной удачи — и окружения. Однако, когда полевая война вскоре перешла в позиционную и благодаря миллионным армиям вылилась в сплошной фронт от моря до моря, только что описанный образ действия оказался невозможным[95]. »
« Kaj jen la germanoj sub la nomo de falango kaj diversaj aliaj nomoj aplikis tian agmanieron, ĉe kiu frunta atako devus havi sukceson, ĉar la alojn neniu el la kontraŭuloj havis pro seninterrompa fronto. Amasiĝis grandega artileria grupo el diversaj kalibroj, inkluzive ĝis 12-colajn, kaj fortaj infanteriaj rezervoj, kiuj koncentriĝis je batalejo, elektita por trarompo de la malamiko. Preparado de tia atako devus komenciĝi per fortega artileria pafado, kiu devus forbalai dratajn obstaklojn kaj detrui malamikajn fortikaĵojn kun ties defendantoj. Kaj poste atako de infanterio, subtenita de artileria pafado, devus neeviteble finiĝi per sukceso, do per trarompo de la fronto kaj posta vastigo de la trarompita fronto. Evidente la malamiko devus foriri de tiuj lokoj, kiuj ne estis atakitaj. Tia agmaniero en 1915 donis kompletan venkon al la aŭstra-germanoj super la rusa armeo, forĵetinte nin malproksimen orienten [...] »
« И вот немцы под названием фаланги и разными другими наименованиями применили такой образ действий, при котором атака в лоб должна была иметь успех, так как флангов ни у одного из противников не было ввиду сплошного фронта. Собиралась огромная артиллерийская группа разных калибров, до 12-дюймовых включительно, и сильные пехотные резервы, которые сосредоточивались на избранном для прорыва противника боевом участке. Подготовка такой атаки должна была начаться сильнейшим артиллерийским огнем, который должен был смести проволочные заграждения и уничтожить неприятельские укрепления с их защитниками. И затем атака пехоты, поддержанная артиллерийским огнем, должна была неизменно увенчаться успехом, то есть прорывом фронта и в дальнейшем расширением прорванного фронта. Очевидно, противник должен был уходить с тех участков, которые не были атакованы. Такой способ действий в 1915 году дал полную победу австро-германцам над русской армией, отбросив нас далеко на восток [...][96]. »
« [preparado de la Brusilov-ofensivo ] [...] mi ordonis ne en unu, sed en ĉiuj armeoj de mia fronto prepari po unu batoloko, kaj krome en kelkaj korpusoj elekti por ĉiu sian batolokon kaj en ĉiuj ĉi lokoj tuj komenci foslaborojn por proksimiĝo al la malamiko. Danke al tio en mia fronto la malamiko ekvidos tiajn foslaborojn en 20—30 lokoj, kaj eĉ transkurintaj al ĝi soldatoj povos diri al la malamiko nenion krom ke en tiu ĉi loko estas preparaata atako. Tiel la malamiko estos senigita je ebleco venigi al unu loko ĉiujn siajn fortojn kaj ne povos scii, kie al li estos farita la ĉefa bato. »
« [...] я приказал не в одной, а во всех армиях вверенного мне фронта подготовить по одному ударному участку, а кроме того, в некоторых корпусах выбрать каждому свой ударный участок и на всех этих участках немедленно начать земляные работы для сближения с противником. Благодаря этому на вверенном мне фронте противник увидит такие земляные работы в 20—30 местах, и даже перебежчики не будут в состоянии сообщать противнику ничего иного, как то, что на данном участке подготовляется атака. Таким образом, противник лишен возможности стягивать к одному месту все свои силы и не может знать, где будет ему наноситься главный удар[97]. »
« Ligo de la caro kun la fronto konsistis sole je tio, ke li ĉiutage vespere estis ricevanta raporton pri la okazaĵoj en la fronto. Mi opinias ke tiu ĉi ligo estis tro malgranda [...] Efektive la caro en la ĉefkomandejo enuis. Ĉiutage je la 11-a matene li estis ricevanta raporton de la stabestro kaj generalo-kantonmentigisto pri situacio en la fronto kaj fakte je tio finiĝis lia fikcia estrado de la trupoj. La tutan restan tempon li havis nenion por fari kaj pro tio, ŝajnas al mi, li klopodis ĉiam vojaĝi jen al Carskoje Selo, jen al la fronto, jen al diversaj lokoj de Rusio sen difinita celo, nur por mortigi tempon. »
« Связь же царя с фронтом состояла лишь в том, что он ежедневно по вечерам получал сводку сведений о происшествиях на фронте. Думаю, что эта связь чересчур малая [...] В действительности царю в Ставке было скучно. Ежедневно в 11 часов утра он принимал доклад начальника штаба и генерал-квартирмейстера о положении на фронте, и, в сущности, на этом заканчивалось его фиктивное управление войсками. Все остальное время дня ему делать было нечего, и поэтому, мне кажется, он старался все время разъезжать то в Царское Село, то на фронт, то в разные места России без какой-либо определенной цели, а лишь бы убить время[98]. »
« Neniam mi povis kompreni pro kio la imperiestrino tiel forte malŝatis min. Ŝi ja devus vidi kiel senlace mi estis laboranta por utilo de la patrujo, do tiutempe por la gloro de ŝia edzo kaj ŝia filo. Mi estis tro malproksima de la kortego, do neniun pretekston por persona antipatio mi povus doni. »
« Никогда не мог я понять, за что императрица меня так сильно не любила. Она ведь должна была видеть, как я неутомимо работал на пользу родины, следовательно, в то время во славу ее мужа и ее сына. Я был слишком далек от двора, так что никакого повода к личной антипатии подать не мог[99]. »
« [pri la lasta renkontiĝo kun Aleksandra Fjodorovna (Alix de Hesio-Darmstadt) Stranga afero okazis al la eta ikono de Sankta Nikolao, kiun ŝi donis al mi dum tiu ĉi lasta nia rendevuo. Emajla bildo de la sanktulo tuj forfrotiĝis kaj tiel forte, ke restis nura arĝenta plateto. Superstiĉaj homoj estis mirigitaj, kaj troviĝis ankaŭ tiaj, kiuj suspektis maldeziron de la sanktulo partopreni en tiu ĉi hipokrita beno. Unu aferon mi scias firme, ke la malamon de tiu ĉi profunde malfeliĉa, fatala por nia patrujo virino, mi konscie ne meritis. »
« Странная вещь произошла с образком св. Николая, который она мне дала при этом последнем нашем свидании. Эмалевое изображение лика святого немедленно же стерлось, и так основательно, что осталась лишь одна серебряная пластинка. Суеверные люди были поражены, а нашлись и такие, которые заподозрили нежелание святого участвовать в этом лицемерном благословении. Одно твердо знаю, что нелюбовь этой глубоко несчастной, роковой для нашей родины женщины я ничем сознательно не заслужил[100]. »
« Inspektado de la trupoj pasis bone, kaj neniuj malagrablaj incidentoj okazis, sed necesas diri la veron, ke laŭ sia naturo la caro estis la homo pardonema kaj ĉiam klopodis danki. »
« Смотр войск прошел благополучно, и никаких неприятных инцидентов не было, да нужно правду сказать, что по натуре своей царь был человек снисходительный и всегда старался благодарить[101]. »
« [pri la Brusilov-ofensivo ] Al ĉiu estas klare, ke la fortikaĵoj mem, iom ajn fortikaj ili estus, sen necesa vivoforto rebati la atakon ne povas, kaj je malfortigo de malamikaj fortoj ĉe mia fronto konsistis mia espero pri sukceso. »
« Всякому понятно, что самые укрепления, как бы они ни были сильны, без надлежащей живой силы отбить атаку не могут, и в ослаблении неприятельских сил на моем фронте главным образом заключалась моя надежда на успех[102]. »
« [pri la Brusilov-ofensivo ] Mi devas agnoski, ke ĉie nia artileria atako havis plenan sukceson. En plejparto de la kazoj trairejoj estis farita en sufiĉa kvanto kaj bone, kaj la unua fortikigita linio estis kompleta forbalaata kaj kune kun siaj defendantoj trnsformiĝanta je amaso de rompitaĵoj kaj disŝiritaj korpoj. Ĉi tie klare montriĝis reverso de la medalo: multaj ŝirmejoj ne estis detruitaj, sed sidintaj tie trupoj de garnizono devis formeti la armilojn kaj kapitulaci, ĉar sufiĉis eĉ unu sola grenadisto kun bombo enmane ekstari ĉe la enirejo kaj la savo jam ne pl haveblis, ĉar kaze de rifuzo kapitulaci en la ŝirmejon estis metata grenado, kaj sin kaŝintoj neeviteble estis pereantaj sen utilo por la afero; ĝustatempe elrampi el la ŝirmejoj estis ege malfacile kaj diveni la tempon ne eblis. »
« Должен признать, что везде наша артиллерийская атака увенчалась полным успехом. В большинстве случаев проходы были сделаны в достаточном количестве и основательно, а первая укрепленная полоса совершенно сметалась и вместе со своими защитниками обращалась в груду обломков и растерзанных тел. Тут ясно обнаружилась обратная сторона медали: многие убежища разрушены не были, но сидевшие там части гарнизона должны были класть оружие и сдаваться в плен, потому что стоило хоть одному гренадеру с бомбой в руках стать у выхода, как спасения уже не было, ибо в случае отказа от сдачи внутрь убежища металась граната, и спрятавшиеся неизбежно погибали без пользы для дела; своевременно же вылезть из убежищ чрезвычайно трудно и угадать время невозможно[104]. »
« Sed strangan karakteron havis Kaledin: malgraŭ plena sukceso de la agoj, li ĉiam estis plendanta ke li troviĝas en kriza situacio kaj atendas ĉiutage pro tute nekonataj kialoj por la armeo kaj por si mem pereon; regado de la trupoj ĉe li estis maldecidema, ŝanceliĝanta. Siavice la trupoj vidis lin malmulte, kaj kiam ili lin vidis, do rimarkis nur la mornan, silenteman generalon, kun ili ne parolintan kaj ilin ne dankintan; oni lin ne amis kaj oni lin ne fidis. »
« Но странный был характер у Каледина: невзирая на полную успешность действий, он все время плакался, что находится в критическом положении и ожидает ежедневно по совершенно неизвестным причинам как армии, так и себе погибели; управление войсками было у него нерешительное, колеблющееся. В свою очередь, войска видели его мало, а когда видели, то замечали лишь угрюмого, молчаливого генерала, с ними не говорившего и их не благодарившего; его не любили и ему не доверяли[105]. »
« [pri la Brusilov-ofensivo ] Tiu ĉi operaco pruvas al ni, ke opinio, ial disvastiĝinta en Rusio, ke kvazaŭ post malsukcesoj de la jaro 1915 la rusa armeo jam disfalis estas malĝusta: en 1916 ĝi estis ankoraŭ fortika kaj sendube batalkapabla, ĉar ĝi frakasis oble pli fortan malamikon kaj ricevis tiajn sukcesojn, kiujn ĝis tiu tempo neniu armeo havis. »
« Эта операция доказывает также, что мнение, почему-то распространившееся в России, будто после неудач 1915 года русская армия уже развалилась, — неправильно: в 1916 году она еще была крепка и, безусловно, боеспособна, ибо она разбила значительно сильнейшего врага и одержала такие успехи, которых до этого времени ни одна армия не имела[107]. »
« Tamen baldaŭ post ekmilitado de la rumana armeo iĝis sufiĉe evidente ke la rumana supera militestraro havas neniun imagon pri regado de la trupoj en milita tempo, la trupoj estas instruitaj malbone, konas kun paradan flankon de la militafero, pri tranĉea konstruado, tiom grava dum la tranĉea milito, ili ne havas imagon, artilerio ne scias pafi, peza artilerio preskaŭ tute mankas kaj la obusoj tre malmultas. Ĉe tia situacio ne estas mirinde, ke baldaŭ ili estis frakasitaj kaj la saman sorton spertis Zajonĉkovskij en Dobroĝo. »
« Однако спустя немного времени после начала военных действий румынской армии вполне выяснилось, что румынское высшее военное начальство никакого понятия об управлении войсками в военное время не имеет, войска обучены плохо, знают лишь парадную сторону военного дела, об окапывании, столь капитально важном в позиционной войне, представления не имеют, артиллерия стрелять не умеет, тяжелой артиллерии почти совсем нет и снарядов у них очень мало. При таком положении не удивительно, что они вскоре были разбиты, и той же участи подвергся и Зайончковский в Добрудже[109]. »
« [...] mi sciis ke de la armeo oni povas postuli ion ajn kaj ke ĝi sian devon plenumos, se ĝi estas bone, laŭe al sezono, vestita kaj sata. »
« [...] я же знал, что от армии можно потребовать всего, что угодно, и что она свой долг охотно выполнит, но при условии, что она хорошо, по времени года, одета и сыта[110]. »
« Krimuloj estas la homoj, kiuj ne deadmonis plej rezolute, eĉ se necese perforte, la imperiestron Nikolaon la 2-an surpreni la devojn, kiujn li laŭ siaj scioj, kapabloj, psika tipo kaj malforteco de la volo neniukaze povus plenumi. »
« Преступны те люди, которые не отговорили самым решительным образом, хотя бы силой, императора Николая II возложить на себя те обязанности, которые он по своим знаниям, способностям, душевному складу и дряблости воли ни в коем случае нести не мог[111]. »
«Ivanov apartenis al la grupo de militestroj, kiuj subestre de Kuropatkin malgajnis la Japanan militon. Kaj Evert estis inter la agantoj de tiu malfeliĉa milito. Mi ĉiam timis la generalojn de la Kuropatkin-skolo kaj opinias, ke se ekde komenco ili sidus sur arieraj postenoj, nia afero multe profitus de tio, kaj ne hazarde la eksa ĉefkomandestro grandprinco Nikolaj Nikolajeviĉ ne ŝatis ilin. »
« Иванов принадлежал к той плеяде военачальников, которые под руководством Куропаткина проиграли японскую войну. И Эверт был один из деятелей этой злосчастной войны. Я всегда боялся генералов этой куропаткинской школы и думаю, что если бы с самого начала они сидели на тыловых должностях, то от этого наше дело много выиграло бы, и недаром бывший Верховный Главнокомандующий великий князь Николай Николаевич их не жаловал[112]. »
« Rapide anstataŭigataj ministroj subestre de siaj ĉefministroj ne havis tempon almenaŭ ion fari, ĉar jam ili estis anstataŭataj per tiuj novaj. Plejparto de la ministroj estis nomumataj por administri tiajn ministeriojn, kiujn ili antaŭe tute ne konis, kaj ĉiu el ili devis komenci de konatiĝo kun la funkcioj, kiujn li devis plenumi. Sed fakte ankaŭ por tio ili ne havis tempon, ĉar ili plejparte devis okupiĝi pri lukto kontraŭ la Ŝtata Dumao kaj publika opinio por defendi sian ekziston. Ĉu estas mirinde se ĉe tiaj kondiĉoj regado de la ŝtato estis ĉiam pli kaj pli malbonф, kaj pro tio rekte suferis la armeo! »
« Быстро сменяющиеся министры со своими премьерами во главе не успевали что-либо завести, как уже заменялись новыми. Большинство министров назначалось управлять такими министерствами, которые им раньше были совсем неизвестны, и каждый из них должен был начинать с того, что знакомился с теми функциями, которые ему надо было исполнять. Но, в сущности, и на это у них времени не было, так как они главным образом должны были заниматься борьбой с Государственной думой и общественным мнением, чтобы отстоять свое существование. Что удивительного, если при этих условиях управление государством шло все хуже и хуже, а от этого непосредственно страдала армия![113]. »
« Dum la vintro 1916/17 la trupoj ne povis plendi pri malsufiĉo de varmaj vestoj, sed la botoj jam malsufiĉis kaj milita ministro dum militkonsilio en la ĉefkomandejo deklaris al ni, ke ledo preskaŭ tute mankas, ke ili klopodas alporti la botojn de Usono, sed ĉu ili venos kaj kiam kaj je kioma kvanto, li ne povas diri. Ĉe tio mi aldonu miaflanke, ke manko de la botoj ĝis 1917 estiĝis ne pro tio, ke ili estis tro malmultaj, sed pro malordo en la malfronto: preskaŭ tuta loĝantaro de Rusio estis marŝanta en soldataj botoj kaj plejparto de venantaj al la fronto homoj estis vendantaj siajn botojn laŭvoje al civiluloj, ofte kontraŭ groŝoj kaj je la fronto ili ricevis la novajn. Tian monoperacion kelkaj lertuloj sukcesis fari po du–tri fojoj. Same okazis al la vestoj, kiuj senĝene estis vendantaj, kaj ofte soldatoj, senditaj de malfronto sufiĉe ekipitaj kaj bonege vestitaj, ŝuitaj, al la fronto venis nudaj. »
« Во время зимы 1916/17 года войска не могли жаловаться на недостаток теплой одежды, но сапог уже не хватало, и военный министр на военном совете в Ставке нам заявил, что кожи почти нет, что они стараются добыть сапоги из Америки, но, прибудут ли и когда, в каком количестве, он сказать не может. При этом добавлю со своей стороны, что недостаток сапожного товара к 1917 году произошел не оттого, что было его слишком мало, а вследствие непорядков в тылу: чуть ли не все население России ходило в солдатских сапогах, и большая часть прибывавших на фронт людей продавала свои сапоги по дороге обывателям, часто за бесценок, и на фронте получала новые. Такую денежную операцию некоторые искусники умудрялись делать два–три раза. То же самое происходило и с одеждой, которую, не стесняясь, продавали, и зачастую солдаты, отправленные из тыла вполне снаряженными и отлично одетыми, обутыми, на фронт приходили голыми[114]. »
« Konstanta anstataŭigado de ministroj, ofte ege stranga elekto de ministroj kaj ĉefministroj, ĥaosa regado de Rusio kun tiel nomataj senrespondecaj personoj forme de ĉiopovaj konsilantoj, senfinaj rakontoj pri Rasputin, imperiestrino Aleksandra Fjodorovna, Ŝtjurmer ktp ĉiujn nervozigis, oni povas diri, ke escepte de la soldata amaso, kiu plejparte estis inercia, la oficira korpuso kaj la tuta intelelktularo, kiu troviĝis en la armeo, rilatis al la registaro ekstreme malamikece. Ĉie senhezite oni diris ke tempas fini la malordojn, okazantajn en Peterburgo, kaj ke necesas establi respondecan ministerion. »
« Постоянная смена министров, зачастую чрезвычайно странный выбор самих министров и премьер-министров, хаотическое управление Россией с так называемыми безответственными лицами в виде всесильных советников, бесконечные рассказы о Распутине, императрице Александре Федоровне, Штюрмере и т. п. всех волновали, можно сказать, что за исключением солдатской массы, которая в своем большинстве была инертна, офицерский корпус и вся та интеллигенция, которая находилась в составе армии, были настроены по отношению к правительству в высшей степени враждебно. Везде, не стесняясь, говорили, что пора положить предел безобразиям, творящимся в Петербурге, и что совершенно необходимо установить ответственное министерство[115]. »
« Mi, amanta Rusion per ĉiuj fortoj de mia animo, deziris nur unu aferon: doni eblecon fini tiun ĉi militon venke por Rusio, kaj por tio nepre necesis ke la neevitebla revolucio komenciĝu post la fino de la milito, ĉar samtempe militi kaj revolucii ne eblas. Por mi estis klare, ke se ni komencos la revolucion ne ĝustatempe, la militon ni devos malgajni kaj tio siavice kaŭzos tiajn sekvojn, kiujn tiutempe ne eblis kalkuli, certe facile oni povis supozi ke Rusio disfalos — tion mi konsideris sendube por ni nedizirinda kaj granda plago por la popolo, kiun mi amis kaj amas tutanime. »
« Мне, любящему Россию всеми силами своей души, хотелось лишь одного: дать возможность закончить эту войну победоносно для России, а для сего было совершенно необходимо, чтобы неизбежная революция началась по окончании войны, ибо одновременно воевать и революционировать невозможно. Для меня было ясно, что если мы начнем революцию не своевременно, то войну должны проиграть, а это, в свою очередь, повлечет за собой такие последствия, которые в то время нельзя было исчислить, конечно, легко можно было предположить, что Россия рассыплется — это я считал, безусловно, для нас нежелательным и великим бедствием для народа, который я любил и люблю всей душой[116]. »
« [pri grandprinco Miĥail Aleksandroviĉ ] Mi tre amis lin kiel homon sendube honestan kaj kun pura koro, komplican de neniu flanko al iuj ajn intrigoj kaj strebinta nur vivi kiel honesta homo, sen uzi avantaĝojn de la imperiestra familio. Li distanciĝis, kiom li povis, de ĉiuj ajn kvereloj en la familio kaj en la servo; li estis kuraĝa generalo kaj estis modeste, laboreme plenumanta sian devon. »
« Я очень его любил как человека безусловно честного и чистого сердцем, не причастного ни с какой стороны ни к каким интригам и стремившегося лишь к тому, чтобы жить честным человеком, не пользуясь прерогативами императорской фамилии. Он отстранялся, насколько это было ему возможно, от каких бы то ни было дрязг и в семействе и в служебной жизни; он был храбрый генерал и скромно, трудолюбиво выполнял свой долг[117]. »
« [komunikado kun soldatoj post la Februara revolucio ] Pri unu afero mi estis malsukcesa — ricevi promeson fari ofensivon kaj ataki malamikajn poziciojn. En tiu kazo sur scenejon venis la vortoj: "sen aneksoj kaj kontribucioj" kaj post la afero ne plu progresis, ĉar tio ĉi fakte estis pretekstoj, bazitaj sur maldeziro daŭrigi la militon. La pozicion de bolŝevistoj mi estis komprenanta, ĉar ili edifis "for la militon kaj tuj pacon kontraŭ iu ajn prezo", sed mi neniel povis kompreni taktikon de la socialistoj-revoluciuloj kaj menŝevistoj, kiuj la unuaj komencis detrui la armeon kvazaŭ por eviti kontraŭrevolucion, kio montris ilian nescion pri la vera mensostato de la soldata amaso, kaj samtempe ili deziris daŭrigon de la milito ĝis la venka fino. »
« Одного мне не удавалось — это получить обещание наступать и атаковать вражеские позиции. Тут уже на сцену выступали слова: «без аннексий и контрибуций», и дальше дело никак не шло, ибо это, в сущности, были отговорки, основанные на нежелании продолжать войну. Позицию большевиков я понимал, ибо они проповедовали «долой войну и немедленно мир во что бы то ни стало», но я никак не мог понять тактики эсеров и меньшевиков, которые первыми разваливали армию якобы во избежание контрреволюции, что не рекомендовало их знания состояния умов солдатской массы, и вместе с тем желали продолжения войны до победного конца[118]. »
« [...] soldata amaso ne plu agnoskis la Ŝtatan Dumaon, konsiderante ĝin malamika al si, kaj obeis, eĉ se ne komplete, la Soveton de Laboristaj kaj Soldataj Deputitoj. Ĝis majo trupoj de ĉiuj frontoj komplete ĉesis obei, kaj neniujn rimedojn influi ilin eblis entrepreni. Ankaŭ la nomumitajn komisarojn ili obeis nur ĝis tiuj indulgis la soldatojn, sed se ili kontraŭis ilin, la soldatoj rifuzis plenumi ankaŭ iliajn ordonojn. »
« [...] солдатская масса более не признавала Государственной думы, считая ее себе враждебной, и слушалась, и то относительно, Совета рабочих и солдатских депутатов. К маю войска всех фронтов совершенно вышли из повиновения, и никаких мер воздействия предпринимать было невозможно. Да и назначенных комиссаров слушались лишь постольку, поскольку они потворствовали солдатам, а когда они шли им наперекор, солдаты отказывались исполнять и их распоряжения[119]. »
« Cetere dum vojaĝado de Kerenskij tra la Sudokcidenta Fronto oni lin preskaŭ ĉie akceptis varmege kaj multon promesis al li, sed kiam venis la tempo plenumi, do, unue okupinte tranĉeojn de malamiko, la trupoj poste arbitre sekvan tagon revenis, deklarinte ke ĉar la aneksojn kaj kontribuciojn postuli ne eblas kaj la milito ĝis la venka fino estas malpermesita, do ili revenas al siaj malnovaj pozicioj. Kaj poste, kiam la malamiko transiris al ofensivo, niaj armeoj sen rezisto forlasis siajn poziciojn kaj ekmarŝis malantaŭen. »
« Правда, при объезде Юго-Западного фронта Керенским его почти везде принимали горячо и многое ему обещали, но когда дошло до дела, то, взяв сначала окопы противника, войска затем самовольно на другой же день вернулись назад, объявив, что так как аннексий и контрибуций требовать нельзя и война до победного конца недопустима, то они и возвращаются на свои старые позиции. А затем, когда противник перешел в наступление, наши армии без сопротивления очистили свои позиции и пошли назад[120]. »
« Estas klare ke ankaŭ Kerenskij kaj la tiama Soveto de Laboristaj kaj Soldataj Deputitoj perdis tiutempe sian ĉarmon je la kapoj de la soldata amaso, kaj ni estis rapide proksimiĝantaj al anarĥio, malgraŭ klopodoj de la senpova Provizora Rgistaro, kiu, se diri la veron, mem ne sciis firme, kion ĝi deziris. »
« Ясно, что и Керенский и тогдашний Совет рабочих и солдатских депутатов также потеряли к этому времени свое обаяние в умах солдатской массы, и мы быстро приближались к анархии, невзирая на старания немощного Временного правительства, которое, правду сказать, само твердо не знало, чего хотело[121]. »
« La sensenca milito kontraŭ Japanio kaŭzis revolucion. Fari aliancon kun Francio, multajn jarojn sin preparadi por milito je la Okcidenta Fronto kaj subite disbati la frunton en la foroirenta aventuro — ĉio ĉi estis sendube senracia afero. Per tio Nikolao la 2-a detruis batalkapablon de la rusa armeo, ŝtatajn financojn kaj verŝigis "pro nenio" sensence maron de la rusa sango. »
« Бессмысленная война с Японией вызвала революцию. Заключить союз с Францией, много лет готовиться к войне на Западном фронте и неожиданно разбить себе лоб в дальневосточной авантюре — все это было, несомненно, безрассудно. Этим Николай II расстроил боеспособность русской армии, финансы государства и заставил «за здорово живешь» пролить бессмысленно море русской крови[122]. »
« Доходили до меня сведения, что задумывается дворцовый переворот, что предполагают провозгласить наследника Алексея Николаевича императором при регентстве великого князя Михаила Александровича, а по другой версии — Николая Николаевича. Но все это были темные слухи, не имевшие ничего достоверного. Я не верил этим слухам потому, что главная роль была предназначена Алексееву, который якобы согласился арестовать Николая II и Александру Федоровну; зная свойства характера Алексеева, я был убежден, что он это не выполнит[124]. »
« [pri la Februara revolucio ] Mi estis ricevanta de la ĉefkomandejo telegramojn, informantajn pri la iro de la ribelo, kaj finfine mi estis vokita al la rekta linio fare de Aleksejev, kiu informis min, ke la formiĝinta Provizora Registaro al li deklaris ke kaze de rifuzo de Nikolao la 2-a abdiki, ĝi minacas ĉesigi alportadon de la nutraĵoj kaj municioj al la armeo (ni dume havis neniujn rezervojn), pro kio Aleksejev petis min kaj ĉiujn ĉefkomandestrojn telegrafi al la caro peton pri la abdiko. Mi al li respondis ke miaflanke mi konsideras tiun ĉi paŝon necesa kaj tuj plenumos. Rodzjanko ankaŭ sendis al mi urĝan telegramon kun la sama enhavo, al kiu mi respondis same jese. »
« Я получал из Ставки подробные телеграммы, сообщавшие о ходе восстания, и наконец был вызван к прямому проводу Алексеевым, который сообщил мне, что образовавшееся Временное правительство ему объявило, что в случае отказа Николая II отречься от престола оно грозит прервать подвоз продовольствия и боевых припасов в армию (у нас же никаких запасов не было), поэтому Алексеев просил меня и всех главнокомандующих телеграфировать царю просьбу об отречении. Я ему ответил, что со своей стороны считаю эту меру необходимой и немедленно исполню. Родзянко тоже прислал мне срочную телеграмму такого же содержания, на которую я ответил также утвердительно[125]. »
« La oficira korpuso, nenion kompreninta je la politiko, la penso pri kiu estis al ĝi plej severe malpermesita, troviĝis en la manoj de la soldata amaso, kaj la oficiroj havis sur tiun ĉi amason neniun influon; gvidis ĝin diversaj komisaroj kaj agentoj de socialismaj partioj, kiuj estis senditaj de la Soveto de Laboristaj kaj Soldataj Deputitoj por propagando de la paco "sen aneksoj kaj kontribucioj". La soldato plu batali ne deziris kaj trovis, ke se la paco devas esti farita sen la aneksoj kaj kontribucioj, kaj se estas proklamita principo de la rajto de la popoloj pri memdetermino, do plua sangoverŝado estas sensenca kaj neallasebla. Tio estis, tiel diri, oficiala klarigo; tiu sekreta konsistis je tio, ke venkis la slogano: "For la militon, tuj pacon kontraŭ iu ajn prezo, kaj senprokraste forpreni la teron de la bienulo" — surbaze de tio, ke la bienulo jarcentojn estis akumulanta sian riĉaĵon per kamparana dorso kaj necesas de li forpreni tiun ĉi kontraŭleĝe akiritan posedon. La oficiro tuj iĝis malamiko en la soldataj kapoj, ĉar li estis postulanta daŭrigon de la milito kaj reprezentis en la soldataj okuloj tipon de la bienulo en milita uniformo. »
« Корпус офицеров, ничего не понимавший в политике, мысль о которой была ему строжайше запрещена, находился в руках солдатской массы, и офицеры не имели на эту массу никакого влияния; возглавляли же ее разные эмиссары и агенты социалистических партий, которые были посланы Советом рабочих и солдатских депутатов для пропаганды мира «без аннексий и контрибуций». Солдат больше сражаться не желал и находил, что раз мир должен быть заключен без аннексий и контрибуций и раз выдвинут принцип права народов на самоопределение, то дальнейшее кровопролитие бессмысленно и недопустимо. Это было, так сказать, официальное объяснение; тайное же состояло в том, что взял верх лозунг: «Долой войну, немедленно мир во что бы то ни стало и немедленно отобрать землю у помещика» — на том основании, что барин столетиями копил себе богатство крестьянским горбом и нужно от него отобрать это незаконно нажитое имущество. Офицер сразу сделался врагом в умах солдатских, ибо он требовал продолжения войны и представлял собой в глазах солдата тип барина в военной форме[126]. »
« Unue plejparto de la oficiroj aliĝis al la partio de konstituci-demokratoj dum la soldata amaso subite iĝis komplete socialista-revoluciula, sed baldaŭ ĝi komprenis ke la socialistoj-revoluciuloj subestre de Kerenskij edifas ofensivon, daŭrigon de la alianco kun Entento kaj prokrastas dividon de la tero ĝis la Konstitucifara Asembleo, kiu devos decidi pri tiu ĉi afero, kreinte la bazajn leĝojn de la ŝtato. Tiaj intencoj tute malkongruis al la planoj de la soldata amaso kaj evidente kontraŭis ĝiajn sopirojn. Kaj ĉi tie la bolŝevista edifo trafis la guston kaj imagojn de la soldatoj. Ilin tute ne interesis la Internacio, komunismo kaj aliaj similaj aferoj, ili nur komprenis sekvajn bazojn de la estonta libera vivo: tuja paco kontraŭ iu ajn prezo, forpreno ĉe la tuta posedanta klaso, sendepende de tio al kiu socia klaso ĝi apartenis, de la tuta posedo, malaperigo de la bienulo kaj de la sinjoro ĝenerale. »
« Сначала большинство офицеров стало примыкать к партии кадетов, а солдатская масса вдруг вся стала эсеровской, но вскоре она разобрала, что эсеры с Керенским во главе проповедуют наступление, продолжение союза с Антантой и откладывают дележ земли до Учредительного собрания, которое должно разрешить этот вопрос, установив основные законы государства. Такие намерения совершенно не входили в расчеты солдатской массы и явно противоречили ее вожделениям. Вот тут-то проповедь большевиков и пришлась по вкусу и понятиям солдатам. Их совершенно не интересовал Интернационал, коммунизм и тому подобные вопросы, они только усвоили себе следующие начала будущей свободной жизни: немедленно мир во что бы то ни стало, отобрание у всего имущественного класса, к какому бы он сословию ни принадлежал, всего имущества, уничтожение помещика и вообще барина[127]. »
« La oficiro tiutempe aspektis sufiĉe mizere, ĉar li en tiu ĉi akvokirlo de diversaj pasioj tre malbone orientiĝis kaj ne povis kompreni kion li faru. Lin dum mitingoj komplete venkis iu ajn oratoro, sciinta babili kaj leginta kelkajn broŝurojn de la socialisma enhavo. Dum paroladoj pri tiuj ĉi temoj la oficiro estis komplete senarma, li nenion estis komprenanta je ili. Pri ajna kontraŭpropagando ne eblis eĉ paroli. Ilin neniu deziris aŭskulti. En kelkaj trupoj oni eĉ forpelis la tutan estraron, elektis por si la sian — novan — kaj deklaris ke ili iras hejmen, ĉar ili ne plu deziras militi. Simple kaj klare. En aliaj trupoj oni arestis la estrojn kaj sendis ilin al Petrogrado, al la Soveto de Laboristaj kaj Soldataj Deputitoj; fine, troveblis ankaŭ trupoj, plejparte en la Norda Fronto, kie la estrojn oni murdis. »
« Офицер в это время представлял собой весьма жалкое зрелище, ибо он в этом водовороте всяких страстей очень плохо разбирался и не мог понять, что ему делать. Его на митингах забивал любой оратор, умевший языком болтать и прочитавший несколько брошюр социалистического содержания. При выступлениях на эти темы офицер был совершенно безоружен, ничего в них не понимал. Ни о какой контрпропаганде и речи не могло быть. Их никто и слушать не хотел. В некоторых частях дошли до того, что выгнали все начальство, выбрали себе свое — новое — и объявили, что идут домой, ибо воевать больше не желают. Просто и ясно. В других частях арестовывали начальников и сплавляли в Петроград, в Совет рабочих и солдатских депутатов; наконец, нашлись и такие части, по преимуществу на Северном фронте, где начальников убивали[128]. »
« La problemo konsistis ankaŭ je tio, ke la menŝevistoj kaj socialistoj-revoluciuloj, konsiderintaj necesa subteni povon de la armeo kaj ne dezirintaj rompi rilatojn kun la aliancanoj, mem detruis la armeon per eldono de la fama ordono N 1. »
« Беда была еще в том, что меньшевики и эсеры, считавшие необходимым поддержать мощь армии и не желавшие разрыва с союзниками, сами разрушили армию изданием известного приказа № 1[129]. »
« Ni petis Aleksejev kune veturi al Petrogrado por klarigi neceson de decido, do akcepti apartan pacon aŭ ĉesigi propagandon de la paco en la trupoj kaj inverse propagandi obeon al la estraro, disciplinon kaj daŭrigon de la milito. Alikaze ni decidis peti nian elpostenigon. »
« Мы просили Алексеева всем вместе ехать в Петроград, чтобы объяснить необходимость какого-либо решения, то есть или заключить сепаратный мир, или прекратить мирную пропаганду в войсках и, напротив, пропагандировать послушание начальству, дисциплину и продолжение войны. В противном случае мы решили просить об увольнении нас с наших постов[130]. »
« [...] meze de majo 1917 mi estis nomumita la ĉefkomandestro. Mi estis komprenanta ke fakte la milito por ni estas finita, ĉar haveblis sendube neniuj rimedoj por devigi la trupojn militi. Tio estis ĥimero, per kiu povus sin luli homoj kiel Kerenskij, Sokolov[132] kaj similaj laikoj, sed ne mi. »
« [...] в половине мая 1917 года, я был назначен Верховным Главнокомандующим. Я понимал, что, в сущности, война кончена для нас, ибо не было, безусловно, никаких средств заставить войска воевать. Это была химера, которою могли убаюкиваться люди вроде Керенского, Соколова и тому подобные профаны, но не я[133]. »
« Mi tro amas mian popolon kaj delonge konas ĉiujn ĝiajn avantaĝojn kaj mankojn. Mi vidis ke neniu partio promesas al la popolo tion, kion promesas la bolŝevistoj: tujan pacon kaj tujan dividon de la tero. Por mi estis evidente ke la tuta soldata amaso nepre subtenos la bolŝevistojn kaj ĉiu ajn provo de diktaturo nur faciligos ilian venkon. »
« Я слишком люблю свой народ и давно знаю все его достоинства и недостатки. Я видел, что ни одна партия не обещает народу того, что сулят большевики: немедленный мир и немедленно дележ земли. Для меня было очевидно, что вся солдатская масса обязательно станет за большевиков и всякая попытка диктатуры только облегчит их торжество[134]. »
« [pri Lavr Kornilov ] Tio estis tre kuraĝa homo, decidinta evidente krei por si reputacion dum la milito. Li ĉiam estis antaŭe kaj per tio allogis la korojn de la soldatoj, kiuj lin amis. Ili ne estis komprenantaj liajn agojn, sed ili vidis lin ĉiam sub pafado kaj aprezis lian kuraĝon. »
« Это был очень смелый человек, решивший, очевидно, составить себе имя во время войны. Он всегда был впереди и этим привлекал к себе сердца солдат, которые его любили. Они не отдавали себе отчета в его действиях, но видели его всегда в огне и ценили его храбрость[135]. »
« [pri Lavr Kornilov ] Mi opinias ke tiu ĉi sendube kuraĝa homo estas grave kulpa pri senbezone verŝita sango de soldatoj kaj oficiroj. Sekve de sia ardo li senutile estis pereiganta soldatojn, kaj proklaminte sin sen iu ajn senco diktatoro, li pereigis per sia misago multe da oficiroj. Sed mi devas diri ke ĉio kion li estis faranta, li faris sen pripensi kaj sen profundiĝi je la senco de la afero. Kaj nun, kiam li delonge pereis, mi nur povas diri: "Pacon al lia cindro", same kiel al ĉiuj similaj al li, ardaj reprezentantoj de nia eksa Rusio. »
« Считаю, что этот безусловно храбрый человек сильно повинен в излишне пролитой крови солдат и офицеров. Вследствие своей горячности он без пользы губил солдат, а провозгласив себя без всякого смысла диктатором, погубил своей выходкой множество офицеров. Но должен сказать, что все, что он делал, он делал, не обдумав и не вникая в глубь вещей. И теперь, когда он давно погиб, я могу только сказать: «Мир праху его», как и всем, подобным ему, пылким представителям нашей бывшей России[136]. »
« Alvoko de Brusilov kaŭzis certan impreson. Ĝi estis verkita je malnova lingvaĵo kaj pro tio influis la nervojn... "Por la Rusa Tero" — tio estis jam tiel multe. »
« Брусиловское воззвание произвело некоторое впечатление. Оно было написано старым языком и в силу этого действовало на нервы... "За Русскую Землю" — это было уже так много[137]. »
Biografio en Vikipedio
Plurmedioj en Komuneja kategorio
